Weten Europeanen nog wat opoffering is?

Het wordt steeds lastiger communiceren met de Amerikanen, vertelt iemand bij de Europese Commissie die al jaren frequent contact heeft met ambtenaren op het State Department. Amerika wordt amper nog gerund door zijn instituties, maar vooral door The Family: de Trumps en de kleine kliek daaromheen. „Als ik mijn gesprekspartners op het ministerie spreek, mensen op verantwoordelijke posten, zeggen die steeds vaker dat ze niets weten en nergens over kunnen beslissen. Voor informatie en besluiten moet je tegenwoordig zijn bij die paar ambtenaren met exclusieve toegang tot The Family. Op het State Department, zo wordt mij verteld, zijn dat er drie.”

Deze anekdote uit de Brusselse wandelgangen toont hoe snel het kan gaan, de ontmanteling van een democratie. Dat komt niet alleen door het gedrag van The Family en een kleine kring uitverkorenen die mee-eten uit de ruif (deze week bleek dat de broer van Donald Trumps schoonzoon Jared Kushner betrokken is bij de geplande privatisering van de FIFA – officieel een non-profitorganisatie). Nee, het ligt ook aan de mensen die het laten gebeuren. De mensen die de handen ten hemel heffen en zeggen: we hebben hier niets meer te zeggen, we zijn overgenomen.

Er is daarom geen betere lectuur, dezer dagen, dan Écrits de Guerre (1939-1944) (‘oorlogsgeschriften’) van Antoine de Saint-Exupéry, de Franse piloot en schrijver die beroemd werd met Le Petit Prince. In deze dikke bundel met notities, brieven en bespiegelingen waarvan er in 2025 twaalf in het Nederlands zijn vertaald, stelt hij begin 1939, vlak na het Verdrag van München van september 1938, vast dat de mensheid „ergens van het juiste pad is geraakt”. De Britse premier Chamberlain had Sudetenland aan Hitler gegeven in de hoop de rest van Europa een grote oorlog te besparen. Maar als mensen niet willen vechten voor het grotere goed, constateert De Saint-Exupéry, blijf je uiteindelijk zitten met een vrede die stoelt op schande. „De menselijke mierenhoop is rijker dan voorheen, wij beschikken over meer goederen en meer vrije tijd, en toch ontbreekt ons iets essentieels dat wij niet eens kunnen benoemen. Wij voelen ons minder mens, ergens zijn wij mysterieuze voorrechten kwijtgeraakt.”

Waarom vechten mensen niet? Waarom verzetten ze zich amper als potentaten de rechtsstaat afbreken of illegale oorlogen beginnen? Die vraag is nu wederom relevant. Omdat een groter gemeenschappelijk doel ontbreekt, antwoordt De Saint-Exupéry, een doel „dat zich buiten onszelf bevindt en ons kan laten herademen”. Zonder dat doel offert niemand zich op om moed te tonen en het goede te doen. Het goede waar iedereen belang bij heeft. Zonder opoffering staat elk individu dus uiteindelijk alleen.

Daar draait het voor hem om: opoffering. Dat verbindt mensen. Samen kunnen ze zich inzetten voor het grotere belang, en zegevieren. Herhaaldelijk gebruikt De Saint-Exupéry, die in 1944 nooit terugkeerde van een missie (zijn toestel werd in 2003 in een baai bij Marseille gevonden), het beeld van de opoffering die hijzelf kende omdat hij gestrande collega’s in onherbergzaam gebied hielp: „Wij, kinderen van een tijdperk vol comfort, voelen ons onverklaarbaar goed als we ons laatste beetje voedsel delen in de woestijn. Ieder van ons die het grote plezier kent van reddingsacties in de Sahara, weet dat elk ander plezier daarbij vergeleken futiel is.”

Die opoffering zien we elke dag in Oekraïne – zonder deze was het allang van de kaart geveegd. In Amerika, waar óók een hoger goed wordt vernietigd, zien we het minder. Hoe zou het Nederland vergaan, of andere EU-landen, in dergelijke situaties? Ook vandaag zijn Europeanen „kinderen van een tijdperk vol comfort”, die amper nog weten dat menselijkheid geen passieve situatie is maar een handeling, een bewuste daad. Zoals „de piloot die zich geeft voor zijn post, de arts die in gevecht met een epidemie zijn leven laat, een kameelruiter die in de voorste linie van zijn peloton ontbering en eenzaamheid op zich neemt”.

De herontdekking van deze magistrale woorden is een van de weinige goede bijproducten van het tijdperk van Trump en Poetin.