NU+ | Bos weerbaarder maken tegen brand: 'Bos aanpassen duurt enorm lang'

Zomerdagen met een hoge kans op bosbranden zijn sinds 1981 verdubbeld in grote delen van Europa, blijkt uit recent onderzoek. Ook in Nederland is het risico op natuurbranden reëel. Momenteel wordt in het hele land gewaarschuwd voor een vergroot risico op bosbranden. Volgens Gert-Jan Nabuurs, hoogleraar Europese bossen aan Wageningen University & Research, neemt het aantal natuurlijke verstoringen, zoals bosbranden en schorskeverplagen, sneller toe dan hij tien jaar geleden had verwacht.

"Klimaatverandering is een belangrijke oorzaak hiervan, maar niet de enige", zegt Nabuurs. "Veel Europese bossen zijn in het verleden aangelegd voor houtproductie en bestaan daardoor grotendeels uit één boomsoort. Daardoor is het bos kwetsbaarder voor ziekten en natuurbranden."

"Daarom worden bossen al zo'n veertig jaar diverser gemaakt, door bijvoorbeeld meer loofbomen tussen de dennenbomen te planten." Toch is dat een proces van de lange adem. "Een bos aanpassen duurt enorm lang."

In verschillende Europese landen wordt aan oplossingen gewerkt die bij de lokale omstandigheden passen. In Tsjechië en Duitsland ligt de nadruk op het beperken van schade door schorskevers in sparrenbossen. "Bij gezonde sparren krijgen schorskevers nauwelijks de kans om zich te vestigen, maar bomen die door droogte zijn verzwakt, zijn veel kwetsbaarder. Dan kunnen schorskevers grote schade aanrichten, waardoor de boom uiteindelijk afsterft", zegt Nabuurs.

Rond Bordeaux ligt de nadruk op het verkleinen van het brandrisico. Daar worden brede stroken loofbomen aangelegd tussen uitgestrekte dennenbossen. "Zulke 'loofhagen' kunnen een beginnende brand afremmen, omdat vuur zich minder snel verspreidt dan in naaldbos."

Maar volgens Nabuurs is dit vooral een maatregel die helpt als het vuur nog beheersbaar is. Zodra een natuurbrand echt groot wordt, is het bijna onmogelijk die nog te stoppen. "Er ontstaan eigen weersomstandigheden rond het vuur. De opstijgende hete lucht trekt voortdurend nieuwe zuurstof aan, waardoor de brand zichzelf versterkt. Door de enorme hitte kunnen zelfs eigen winden ontstaan. Daardoor gedraagt het vuur zich onvoorspelbaar."

Natuurbeheerders richten zich daarom vooral op preventie. In Het Nationale Park De Hoge Veluwe, dat onderdeel is van de Veluwe, wordt al jarenlang intensief samengewerkt met de brandweer. "Wij spreken ieder kwartaal over de bereikbaarheid van het gebied, bluswaterpunten en de inzet tijdens een natuurbrand", zegt Jakob Leidekker, hoofd bedrijfsvoering van Het Nationale Park De Hoge Veluwe. "Onze mensen staan op scherp en de machines om te blussen staan klaar."

De inrichting van het gebied wordt samen met de brandweer vormgegeven. "We bekijken de infrastructuur samen met de brandweer. Zijn de wegen en paden voldoende toegankelijk? Hoe rijden jullie aan en wat hebben jullie nodig?", zegt Leidekker tegen NU.nl.

Hierbij gaan brandpreventiemaatregelen en maatregelen voor natuurbeheer soms hand in hand. "Bossen worden gekapt om geïsoleerde heidegebieden te verbinden. Als je dat slim doet en je betrekt de brandweer erbij, kunnen verschillende doelen tegelijk worden gediend", zegt Leidekker. Dit is goed nieuws voor de biodiversiteit in het gebied en daarnaast zorgen de open zones voor een betere bereikbaarheid voor de brandweer.

Bovendien wordt ingezet op gevarieerde bossen in het Park. "Eerder werd vooral ingezet op het planten van loofbomen ter bevordering van de biodiversiteit en verbetering van het bodemleven. Nu profiteren we van die variatie om de snelle verspreiding van branden af te remmen. De echte effecten zullen we pas over twintig tot dertig jaar merken."

In de dorre grond ligt een ongeluk op de loer: een uitgedrukte peuk kan vergaande gevolgen hebben. Daarom is het belangrijk dat een brand op tijd wordt gesignaleerd om verspreiding te voorkomen.

"Het verschil met andere landen is dat Nederland heel dichtbevolkt is", zegt Leidekker. "Dat maakt het heel spannend, omdat bijvoorbeeld campings en wandelaars in de buurt van een brand kunnen zijn."

Toch heeft dit volgens hem ook voordelen. "Een brand wordt door recreanten snel gesignaleerd. Iedereen heeft een mobieltje bij zich, dus wanneer er ergens rook is, kunnen hulpdiensten en de brandweer er snel bij zijn."

In zijn werk bij Het Nationale Park De Hoge Veluwe, een park van 5.400 hectare, heeft Leidekker meerdere branden meegemaakt. Een daarvan is hem echt bijgebleven. "Op Eerste Paasdag in 2014 woedde een grote brand op de heide, waarbij 350 hectare afbrandde. Dat was een spannende periode. De wind waaide alle kanten op, waardoor het lastig was om in te schatten waar de brand heen ging."

De ervaring in 2014 laat zien hoe snel een natuurbrand uit de hand kan lopen. Daarom zetten natuurbeheerders in op gevarieerde bossen, een goede samenwerking met de brandweer en het snel signaleren van beginnende branden. "Hoe eerder een brand wordt ontdekt, hoe groter de kans dat hij klein blijft."