Nederland telt inmiddels ruim 60 fantasyfestivals. Wat is er zo fijn aan je verkleden als een sprookjesfiguur?

Een ridder koelt zijn voeten in een kinderbadje. Even verderop schikt een elf haar vleugels, terwijl een bosgeest zich een weg baant naar een van de vele kraampjes met sprookjeswaar. In het oude dierenpark van Emmen is bij Fable & Fantasy niemand vreemd genoeg om op te vallen.

Leonie Makaske hoort er al achttien jaar bij. Vandaag is ze een lavendelelfje. Naast haar loopt Mariëlle Douma, gehuld in een zelfgemaakt bloesemelfkostuum. De twee vriendinnen stemmen hun creaties ieder jaar op elkaar af. Maanden werk zit erin. „Ondanks dat je in een andere rol stapt, voel ik me hier juist meer mezelf dan normaal”, zegt Makaske. Voor de vriendinnen gelden deze weekenden als een toevlucht tot een wereld waar „niemand raar is” en creativiteit rijkelijk vloeit. 

Fable & Fantasy is een van de ruim zestig fantasy-evenementen die Nederland nu telt, waarvan Elf Fantasy Fair in 2001 de eerste was. Samen trekken de evenementen jaarlijks meer dan 300 duizend bezoekers. Waar fantasy lange tijd als een niche gold, groeit de belangstelling de laatste jaren gestaag. Niet alleen de festivals winnen terrein, ook fantasyboeken, ‘cosplay’ (een samenvoeging van ‘costume’ en ‘play’; mensen verkleden zich als fictief personage) en andere immersieve ervaringen trekken een steeds breder publiek.

De hang naar fantasie is niet nieuw. Fantasyfestivals bouwen voort op een langere traditie van historische re-enactment (het naspelen van historische gebeurtenissen), openluchtmusea en renaissancefairs. Tegelijkertijd groeiden sinds 1960 fanculturen als fantasy, sciencefiction en later Japanse anime (tekenfilmkunst). Ook cosplay, de daarbij horende verkleedcultuur, werd populairder, legt religiewetenschapper bij het Meertens Instituut Welmoed Wagenaar uit.

Rond de eeuwwisseling bereikte het fantasygenre een breder publiek, mede door het succes van de Harry Potter-boeken en de verfilmingen van de Lord of the Rings-serie.

Op fantasy-evenementen lopen deze werelden inmiddels in elkaar over. „Je ziet middeleeuwse kleding, elven, steampunk, furries, fancultuur, heksen en paganisten. Alles komt hier samen”, aldus Wagenaar.

‘Op zoek naar onderdompelende ervaring’

Volgens Wagenaar zegt deze ontwikkeling vooral iets over een bredere behoefte aan verbeelding. „Mensen zijn op zoek naar een onderdompelende ervaring. Ze willen in een andere wereld duiken, die verkennen en eigen maken.” Fantasyfestivals sluiten daarmee aan bij een bredere trend van immersieve ervaringen: mensen willen niet meer alleen naar een verhaal kijken, maar er ook onderdeel van zijn. 

Voor Tyros, die in het dagelijks leven naar de naam Roy luistert, is dat precies de aantrekkingskracht. Al negen jaar trekt hij als furry langs verschillende fantasy-evenementen. Met zijn dierenpak bezoekt hij als „entertainer” ook bejaardentehuizen en ziekenhuizen. Tyros beaamt dat fantasy voor hem het vergeten van het dagelijks leven betekent. In zijn pak kan hij „alles uitzetten en alle stress weggooien”. 

Organisator van Fable & Fantasy, Laura Enninga, speelt bewust in op de hang naar een andere wereld. „Je gaat bij ons letterlijk door een poort”, vertelt ze, „en dan stap je een andere wereld binnen”. De dagelijkse sleur, politieke geschillen en het nieuws blijven voor even buiten de festivalhekken. Binnen ontstaat een „positieve bubbel van ontspanning”, aldus Enninga.

Een nieuwe religie is het niet, zegt religiewetenschapper Welmoed Wagenaar. Wel delen religie en fantasy iets wezenlijks: beide leunen op verbeelding en het creëren van gemeenschap. Toch zijn fantasyfestivals misschien beter te vergelijken met popfestivals als Lowlands of Pinkpop. „Het zegt iets over onze wens om in andere werelden te stappen, eigenlijk net als met muziekfestivals, daar willen mensen ook gezamenlijk even de zorgen vergeten.”

Fantasy en cosplay fungeren volgens haar als een spiegel voor maatschappelijke thema’s: achter heksenhoeden en drakenstaarten schuilen morele dilemma’s, politieke systemen of ideeën over goed en kwaad. In die fantastische wereld zit vaak „een morele boodschap of een politiek-cultureel systeem dat fans gebruiken om na te denken over de wereld waarin ze leven”, aldus Wagenaar. De scheidslijn tussen fantasie en de werkelijkheid is volgens haar dan ook „allesbehalve strikt”. Ook elven-vriendinnen Leonie Makaske en Mariëlle Douma zijn niet voor niets verkleed als lavendel- en bloesemelf: „Wij beschermen de bloemen”, vertellen ze trots. Hun kostuums zijn een subtiele verwijzing naar de kwetsbaarheid van de natuur.

Daarnaast biedt de fantasywereld volgens Wagenaar ruimte om te spelen met identiteit. Omdat de personages fictief zijn, voelen bezoekers zich vrijer om te experimenteren met uiterlijk, gender of karaktereigenschappen. Laura Enninga van Fable & Fantasy beaamt dat: „Er zijn minder hokjes. Mensen oordelen hier veel minder snel.” 

Maanden werken aan kostuum

Voor veel bezoekers begint het festival maanden voordat de poorten opengaan. Meomi Polane, verkleed als bosgeest, steekt telkens tientallen uren in haar kostuums. Inspiratie haalt ze uit bloemen, sprookjes en de natuur. „Het voelt een beetje als een sportwedstrijd: je werkt maanden toe naar het moment waarop je eindelijk mag pronken”. 

Ook de zeventienjarige Sijannah Engel, in een witte jurk met grote witte vleugels, ontwierp haar outfit zelf. Voor de onderrok gebruikte ze de trouwjurk van haar moeder. „Ik kan hier mijn creativiteit kwijt én mijn vleugels geven een beetje schaduw.” 

Volgens Wagenaar is juist die creativiteit het sociale cement van de fantasy-gemeenschap. „Het maken van deze kostuums is ambachtelijk en vormt een belangrijke stap naar verbeelding.” Daarnaast nodigt cosplay uit tot gesprek: „Het is heel makkelijk om tegen iemand te zeggen: ‘Wat zie jij er prachtig uit’. Dan praat je over hoe iemand iets heeft gemaakt, waar de inspiratie vandaan komt of welke boeken en films je allebei mooi vindt.”

Voor Polane zijn de gedeelde creativiteit en sociale cohesie de redenen dat ze al tien jaar terugkomt. „Vroeger voelde ik me heel erg alleen. Toen kwam ik op zo’n festival en dacht ik: wow, ik ben niet alleen, er zijn meer mensen zoals ik.” Inmiddels bestaat een groot deel van haar vriendenkring uit mensen die ze op fantasy-evenementen heeft leren kennen. 

Ook buiten de festivals vinden liefhebbers elkaar op sociale media. „De online subcultuur is net als bij andere gemeenschappen ook hier van groot belang”, aldus Wagenaar. Er worden foto’s gedeeld, kostuumideeën uitgewisseld en vriendschappen gesloten. 

Elk jaar meer bezoekers

Toch bestaan er volgens Wagenaar nog altijd hardnekkige stereotypen over fantasyliefhebbers. „Het beeld dat dit mensen zijn die eenzaam op een zolderkamer zitten en verder geen leven hebben klopt niet, dit zijn gewoon mensen met een studie of werk en een gezin.” Ook de veelbesproken seksuele associatie die velen hebben bij onder meer furries doet geen recht aan de werkelijkheid. Er bestaat wel een seksuele furriesubcultuur, maar die staat los van fantasyfestivals, waar het draait om gemoedelijke sociale interactie.

Van een niche is allang geen sprake meer, zegt Wagenaar. Ook Enninga ziet haar kaartverkoop groeien. „Fantasy wordt steeds groter, er komen elk jaar bezoekers en evenementen bij.” Dat komt volgens Enninga door de unieke sfeer. „We zijn gewoon een familie.”

Misschien schuilt daarin wel de echte magie. „Er hangt hier een bijzondere positiviteit”, zegt Enninga, „er wordt niet geoordeeld”. Wat haar betreft hoeft die magie niet bij de festivalpoort te eindigen. „Mensen zouden met elkaar moeten omgaan zoals wij dat hier doen. Vriendelijkheid kost je niets.” 

Wie nog twijfelt aan fantasyfestivals staat volgens Enninga maar één ding te doen: „Kom gewoon eens kijken.”