Is zichtbaarheid van lhbti’ers een vloek of een zegen? ‘Als de premier iets persoonlijks post, krijgt hij een berg stront over zich heen’

„We zijn nog nooit zo zichtbaar geweest”, zei arts en activist Jade Hu in haar toespraak op de laatste Transgender Day of Remembrance, waarop elk jaar in november mensen worden herdacht die wereldwijd zijn vermoord om hun trans-identiteit, in de Westerkerk in Amsterdam. „Maar met die zichtbaarheid zijn we ook nog nooit zo kwetsbaar geweest.”

„In een tijd waarin een liefdevolle kus, een vastgepakte hand of een vrolijke vlag al kan werken als een rode lap op een stier”, schreef de toenmalige hoofdredacteur van queertijdschrift Winq, Martijn Kamphorst, vorig jaar in zijn column, „komt die zichtbaarheid met steeds meer risico’s.”

„Waar we samenkomen, zijn we krachtig”, zei de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema dinsdag in haar toespraak op het Homomonument in Amsterdam. Daar waren duizenden mensen samengekomen om de slachtoffers (1 dode, 29 gewonden) te herdenken van de aanslag op de Pride in Berlijn afgelopen weekend. „Maar ook het meest kwetsbaar.”

Noem het de zichtbaarheidsparadox. De zichtbaarheid die de laatste decennia zo veel heeft gedaan voor lhbti’ers, die begrip heeft gecreëerd, rolmodellen heeft voortgebracht, leidt óók tot weerstand en onveiligheid. 

Júíst tijdens Prides stijgen discriminatie- en geweldcijfers. Het in 2024 opgerichte meldplatform RITA (Report it always) heeft sinds vorige week vrijdag, de vooravond van WorldPride in Amsterdam, 150 meldingen van lhbti-discriminatie ontvangen, waar dat normaal enkele tientallen per week zijn. De meldingen gaan vaak over mensen die op weg zijn van een Pride-evenement naar huis. Daarom richtte RITA 44 ‘safer spaces’ in de stad in, voornamelijk hotels, waar mensen kunnen worden opgevangen die iets naars hebben meegemaakt. 

Afgelopen maandag werd een bezoeker van Pride at the Beach in Zandvoort geslagen en uitgescholden – dat de geaardheid van het slachtoffer ermee te maken heeft, noemde de politie „aannemelijk”. In mei werden drie artiesten van de Pride in Brussel mishandeld op straat. Vorig jaar werden twee mannen tijdens Pride in Eindhoven geslagen, een van hen raakte zelfs even buiten bewustzijn. De organisatie van Pride Leuven vernam deze week dat er in 2024 een aanslag op hun evenement is verijdeld. 

Slaat de zichtbaarheidsbalans nog wel uit naar het positieve? 

Acceptatie daalt

De afgelopen jaren wordt steeds duidelijker dat de acceptatie van de lhbti-gemeenschap onder druk staat. Het meest in het oog springen de onderzoeken van regionale GGD’s uit 2023 onder 13- tot 16-jarige jongeren. Hen werd gevraagd: vind jij het normaal als twee mensen van hetzelfde geslacht verliefd op elkaar zijn? In sommige regio’s daalde het percentage dat ‘ja’ zei in slechts vier jaar tijd met 30 procentpunten.

Dat leidde tot Kamervragen en vervolgonderzoek van de Universiteit van Amsterdam, waaruit bleek dat de opvattingen van jongeren tussen 2021 en 2024 „grotendeels stabiel” waren gebleven, met een „minimale verschuiving richting conservatievere opvattingen”: 59 procent is van mening dat iedereen gelijk is ongeacht op wie je valt (41 procent vindt van niet). Maar ook ‘stabiliteit’ zou al nieuw zijn. 

Volgens hetzelfde onderzoek speelt migratieachtergrond geen significante rol bij de opvattingen, godsdienst wel. Onder religieuze jongeren hebben islamitische jongeren gemiddeld genomen conservatievere opvattingen over lhbti’ers dan andersgelovigen. Ook jongeren die op andere gebieden (klimaat, migratie, belasting) conservatief scoren, zijn negatiever over lhbti’ers.

Landelijke acceptatiecijfers onder de algehele bevolking, dus niet alleen onder jongeren, laten nog geen achteruitgang zien, al bleek uit de Lhbtiqa+ monitor van Movisie, Ipsos en Panteia uit 2024 wel dat de negatieve houding ten opzichte van genderdiversiteit licht toenam. In oktober komen de onderzoekers met nieuwe cijfers.

Maar de achteruitgang zag Niels Spierings, hoogleraar sociologie aan de Radboud Universiteit, wel al in 2023 in het Nationaal Kiezersonderzoek, waar hij toen codirecteur was. Respondenten beantwoordden vragen over non-binariteit (‘Er is iets mis met mensen die zich vrouw noch man voelen’) en transgenderzorg (‘Als iemand er goed over heeft nagedacht, is een geslachtsoperatie een goed idee’) in 2023 minder vaak als positief dan in 2021. In 2025 bleek die achteruitgang ook significant voor homoseksualiteit (‘Homokoppels moeten dezelfde adoptierechten hebben als heterokoppels’). 

Ja, we kregen óók een homoseksuele premier én Kamervoorzitter. „Maar in de Kamer als geheel is nog maar 5 procent lhbtiq+”, zegt Spierings. „In 2020/2021 was dat 8 procent. Als de premier iets persoonlijks post, krijgt hij een berg stront over zich heen. En hij is niet eens de meest extravagante persoon.”

‘Door de strot’

Onder socialemediapost over de geweldsincidenten en dalende acceptatiecijfers, ook onder die van NRC, reageren mensen dat de Pride-gemeenschap het over zichzelf heeft afgeroepen. Regenboogvlaggen, Pride, Paarse Vrijdag, het zou allemaal ‘door de strot’ worden geduwd.

Maar regenboogsymbolen zijn niet nieuw, benadrukt Spierings, de grote weerstand ertegen wél. „Pas vijf, zes jaar geleden ging rechts-conservatief zich verzetten tegen ‘woke’. Media verspreidden vervolgens hun des- en misinformatie. In het begin konden ouders en scholen dat nog tegenspreken, maar ook ouders zijn nu ten prooi gevallen aan haatframes, en scholen willen geen gezeik met ouders.” 

Zichtbaarheid de schuld geven van dalende acceptatiecijfers is de omgekeerde wereld, zegt hoogleraar Spierings. „De zichtbaarheid is niet het probleem, maar de manier waarop die zichtbaarheid wordt geframed. Rechts-conservatieve bewegingen framen het als: de aandacht voor lhbtiq is overtrokken. Hun zichtbaarheid wordt weaponized.”

Iets vergelijkbaars zegt ook Jerrald Justin, medeoprichter van RITA: „De meldingen van RITA laten niet zien dat zichtbaarheid een probleem is, maar dat discriminatie en haat nog steeds bestaan. Queer mensen zijn niet zichtbaar om het zichtbaar zijn, maar omdat ze moeten vechten voor gelijke behandeling.”

Is het antwoord dan méér zichtbaarheid? „Het verschil tussen positieve en negatieve zichtbaarheid is cruciaal”, zegt Spierings. „Als zichtbaarheid bedoeld is om in kaart te brengen waar mensen tegenaan lopen, dan creëert dat begrip. Als het zichtbaarheid neerzet om vervolgens aan te vallen, zoals rechts-conservatieve bewegingen doen, dan niet.” Als voorbeeld van dat laatste noemt Spierings een foto die Forum voor Democratie voor een campagne gebruikte. Daarop zijn mensen in fetisj-kleding met een kind te zien tijdens Pride. „Die zichtbaarheid moet kunnen, maar Forum gebruikte die om te laten zien dat de lhbti-beweging was ‘doorgeschoten’. Dat zou geen podium moeten krijgen.”

Positieve rolmodellen zijn ook effectief voor de mensen die niet tot een seksuele minderheid horen, zegt Henny Bos, hoogleraar ‘Sexual Diversity in Families and Youth’ aan de Universiteit Utrecht. „Omdat meer zichtbaarheid kan normaliseren.”

Paarse Vrijdag

Lhbti-belangenorganisatie COC merkt de weerstand ook, bijvoorbeeld tijdens de jaarlijkse Paarse Vrijdag, eerst in december maar vanaf dit jaar in oktober, waarop leerlingen door paars te dragen hun steun kunnen laten blijken voor lhbti’ers. Maar tegenwoordig laten veel ouders hun kinderen die dag thuis. Soms trekken leerlingen regenboogvlaggen van de muur. 

Absoluut geen reden om dan maar af te zien van de dag, zegt directeur Marie Ricardo, die erop wijst dat nog steeds elk jaar meer scholen meedoen met Paarse Vrijdag. Wel hebben ze de laatste jaren steeds meer aandacht voor de weerstand. „We bieden leraren handvaten: wat doe je met ouders die hun kinderen die dag thuislaten? Ga in elk geval het gesprek aan. Als leerlingen een regenboogvlag naar beneden trekken, betrek de directie erbij. Daar was eerst veel handelingsverlegenheid over.” 

Ze hoort wel dat sommige mensen moeite hebben met alle aandacht voor lhbti’ers, terwijl ze zelf óók te maken hebben met discriminatie. „Bijvoorbeeld vanwege hun etnische achtergrond. Wij vinden het geen competitie. Een school moet veilig zijn voor iedereen.” Op veel scholen gaat Paarse Vrijdag al over álle vormen van discriminatie. En ook het Amsterdamse stadsdeel Nieuw-West bijvoorbeeld, waar relatief veel mensen met een islamitische achtergrond wonen, is lhbti-beleid ondergebracht in het algemene anti-discriminatiebeleid ‘Gedeelde Strijd’. Op scholen en onder jongerenwerkers wordt zo veiligheid, inclusiviteit en diversiteit „in brede zin” bespreekbaar gemaakt. 

Daar ziet hoogleraar Bos best de meerwaarde van in: „De mensen die wegblijven van Paarse Vrijdag zijn vaak de mensen met een gelovige achtergrond, die in eenzelfde soort discriminatiepositie zitten. Door die overeenkomsten te bespreken, kan je Paarse Vrijdag een nog mooiere invulling geven.”

Maar toch, hebben de mensen een punt die het gewoon een beetje véél vinden? Te véél stukken in de krant over lhbti’ers, te véél gebouwen die deze Pride regenboog kleuren? „Hetero en cis mensen zijn overal zichtbaar, en daar heeft niemand moeite mee”, zegt Ricardo. „Zolang mensen moeite hebben met regenboogvlaggen, zijn ze nodig.” Ricardo wil niet ontkennen dat zichtbaarheid gepaard gaat met wrijving, en vindt daarom dat zichtbaarheid geen verplichting moet zijn voor iedereen. „Dat moet een persoonlijke keuze blijven.”

„Maar zichtbaarheid baant de weg voor de nieuwe generatie”, zegt Ricardo. Die wijst erop dat volgens de laatste cijfers nog steeds 86 procent van de bevolking „positief” staat tegenover homoseksualiteit. „De kleine groep krijgt alleen een groot platform.”

Activisme, strijdbaarheid, empowerment kan ook positief werken voor de psychosociale gezondheid van lhbti’ers, zegt hoogleraar Bos. „We zien een grote weerbaarheid onder lhbti’ers.”

„Hoewel we nog nooit zo veel weerstand hebben meegemaakt”, zei Jade Hu in haar toespraak in november, „hebben we ook nog nooit zo sterk geschitterd.”

Lees ook

Scholen doen hun best, maar steeds minder jongeren vinden homoseksualiteit ‘normaal’