Slaagt de Spaanse premier erin zijn sociale migratiebeleid te blijven verdedigen nu er tienduizenden mensen de grens naar Ceuta zijn overgestoken?

Het strand van Ceuta, een Spaanse exclave in het noorden van Marokko, is vrijdagochtend bezaaid met plastic zwembanden. Veel zwemaccessoires zijn vormgegeven als autoband, anderen hebben felle kleuren, en een paar lekke banden liggen verschrompeld op een hoop, zo is te zien op beelden uit Ceuta. Ze zijn allemaal gebruikt voor hetzelfde doel: om de oversteek van het Marokkaanse vasteland bij Fnideq langs een golfbreker met een hoog hek erop naar Ceuta mogelijk te maken – en zo toegang te krijgen tot Spanje en de Europese Unie. Zo’n zestigduizend mensen bereiken in de afgelopen dagen tijd op die manier de exclave.

Inmiddels is een groot deel van de mensen weer (vrijwillig) teruggekeerd naar Marokko, het ministerie schat dat het om de helft van de groep gaat. Of de andere helft van de groep van plan is in Ceuta te blijven moet nog blijken, duidelijk is wel dat de Spaanse premier Pedro Sánchez – die de afgelopen jaren vurig een humaan migratiebeleid bepleitte en recent een grootschalige regularisatieregeling introduceerde – voor grote dilemma’s staat. 

Jaarlijks steken gemiddeld een paar duizend mensen de grens over van Fnideq naar Ceuta, in 2025 ging het om 3.527 mensen. Maar eerder deze week werd de route plotseling een stuk drukker. Dinsdag en woensdag hadden zo’n 1.500 mensen de oversteek gewaagd, donderdag werden de autoriteiten totaal overrompeld door de grote aantallen mensen die al zwemmend de kust van Ceuta bereikten. Het gaat vooral om jonge mannen, maar er zijn ook vrouwen en kinderen bij. Ten minste 43 mensen zijn om het leven gekomen bij de overtocht. 

Het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken schat dat er donderdag zo’n zestigduizend mensen zijn aangekomen – een fors aantal voor de enclave, die bijna 19 vierkante kilometer groot is en zo’n 85 duizend inwoners telt. Omdat het opvangcentrum in Ceuta niet op deze aantallen is ingericht, moesten duizenden migranten de nacht doorbrengen op straat of in een park. Vrijdagochtend stonden er lange rijen voor supermarkten. Op sommige plekken moest de politie ingrijpen. De Spaanse regering besloot ook het leger in te zetten om de orde in de exclave te handhaven. 

Schending van de territoriale integriteit 

Het is niet voor het eerst dat Ceuta het toneel is van een grote migratiecrisis. In mei 2021 zwommen zo’n 8.000 mensen de grens over. De oorzaak was toen duidelijk: Rabat was woest over de beslissing van Spanje om Brahim Ghali – de leider van onafhankelijkheidsbeweging Polisario in de Westelijke Sahara, een gebied dat door Marokko geclaimd wordt – te behandelen voor een coronabesmetting in een ziekenhuis in de noord-Spaanse stad Logroño. Een paar weken nadat de Marokkaanse inlichtingendiensten erachter waren gekomen, stond de Marokkaanse kustwacht rustig toe te kijken hoe de een na de ander in het water sprong. 

Het bleek een slimme zet van Marokko. Om te voorkomen dat de chaos zou voortduren, moest Spanje afspraken maken met het buurland. Waar de Spaanse regering altijd een neutrale positie had ingenomen over het conflict in de Westelijke Sahara, besloot ze een paar maanden later het Marokkaanse voorstel om het gebied als een autonome provincie bij Marokko te voegen te steunen – tot grote woede van Algerije, dat zich achter de onafhankelijkheidsbeweging heeft geschaard. In ruil voor die steun kreeg Madrid afspraken over onder meer het beheersen van migratie van Marokko naar Spanje. 

Dat werkte jarenlang, een periode waarin de economische en diplomatieke relatie tussen Marokko en Spanje steeds beter werd. En de landen organiseren samen met Portugal het Wereldkampioenschap Voetbal in 2030. Toch besloot Marokko deze week de poort weer open te zetten. Dat zou volgens Rabat niet bewust zijn geweest, maar samenhangen met de nationale feestdag in Marokko op 30 juli, om de bestijging van de troon door Mohammed VI te vieren. Te midden van de festiviteiten zou de aandacht zijn verslapt. 

Die verklaring strookt niet met de feiten: donderdag waren er urenlang geen grenswachten aanwezig, ook nadat duidelijk was dat zich een unieke en bedreigende situatie aan het voltrekken was. Dat wijst eerder op een gecoördineerde actie dan een ongeluk. 

De timing is bovendien opvallend, in de eerste plaats omdat het Hooggerechtshof van Andalusië op 8 juli besliste dat migranten die zwemmend Ceuta of Melilla – de tweede Spaanse exclave in Marokko – bereiken, niet teruggestuurd mogen worden. Dat nieuws zong rond op sociale media en heeft zich volgens Sánchez „verspreid als een bosbrand”. Daarbij komt nog dat premier Sánchez op 20 juli een bezoek bracht aan Algerije, om de plooien glad te strijken die ontstaan zijn na de Spaanse toenadering tot Marokko. Dat bezoek zal Rabat niet goed zijn gevallen.  

Aan Sánchez nu de taak om de zuiderburen tot de orde te roepen, zonder een conflict aan te wakkeren. Tijdens zijn bezoek aan Ceuta op vrijdag noemde de premier de situatie „een aanval”. „Wat er gisteren gebeurde was een schending van de territoriale integriteit van Spanje.” Maar snel daarna benadrukte hij dat er een „zeer goede samenwerking is met landen van herkomst en doorvoer”, doelend op Marokko. 

Veel kritischer kan hij ook niet zijn. Feit blijft dat Marokko met de migratiestromen een machtig middel in handen heeft, en dat het land bereid is dat middel in te zetten. Ook voor 2021 heeft Rabat de grensbewaking meermaals laten versloffen als de relatie met Spanje of Europa op gespannen voet stond. 

Opschorting Schengenverdrag 

Waar het in mei 2021 nog steunbetuigingen regende van Europese buren, kan Spanje nu op weinig sympathie rekenen. Het sterkste tegengeluid kwam uit Italië, waar premier Giorgia Meloni de beelden uit Ceuta „ongecontroleerde illegale immigratie” noemde, die „een concrete bedreiging vormt voor de veiligheid van de Europese grenzen”. Haar minister van Buitenlandse Zaken, Antonio Tajani, linkte de crisis in Ceuta aan de recente Spaanse regularisatieregeling – een soort generaal pardon waar meer dan een miljoen mensen zonder papieren zich voor hebben gemeld. In plaats van hulp aan te bieden stelde hij voor om het Schengenverdrag met Spanje op te schorten. 

De Finse minister van Binnenlandse Zaken sprak later op de dag haar steun uit voor het voorstel van Tajani, maar volgens de oud-buitenlandschef van de Europese Unie Josep Borell kan dat helemaal niet, zo schreef hij vrijdag op X. „Volgens het EU-recht kan geen enkele lidstaat de deelname van een andere lidstaat aan Schengen eenzijdig opschorten.” Daarbij komt dat Ceuta en Melilla een speciale status genieten binnen het Schengenverdrag, dat voorschrijft dat Spanje een extra paspoortcontrole moet uitvoeren voor iemand het Spaanse vasteland mag betreden. Mensen die in Ceuta aankomen kunnen dus helemaal niet vrij doorreizen naar Spanje of een andere EU-bestemming, daar zit nog zee en een grenscontrole tussen. 

Toch ziet ook Frankrijk in de Ceuta-crisis aanleiding om de controles aan de grens met Spanje te verscherpen. De Nederlandse minister Tom Berendsen (Buitenlandse Zaken, CDA) noemde de gebeurtenissen in Ceuta „zorgwekkend„. „We rekenen erop dat Spanje het nodige doet om de buitengrenzen van de EU te beschermen en dat ook Marokko de nodige maatregelen neemt.„

Ook in eigen land grijpen oppositiepartijen de situatie in Ceuta aan om Sánchez te bekritiseren, bijvoorbeeld door hem een laks grensbeleid te verwijten. Daarbij wijzen ze steevast op het immigratiebeleid van de socialistische premier, dat tegen de Europese trend in juist versoepeld is de afgelopen jaren. De leider van de radicaal-rechtse partij Vox, Santiago Abascal, spreekt van een „invasie”. De conservatieve Partido Popular wil een herziening van de immigratiewet, om mensen die zwemmend naar de exclaves komen toch terug te kunnen sturen, en heeft een spoedzitting in het parlement aangevraagd. 

Sánchez zei vrijdag dat alle migranten die illegaal de grens zijn overgestoken „zo snel mogelijk” terug moeten naar Marokko. Hoeveel voorbedachte rade zijn tegenstanders hem ook in de schoenen schuiven, wat deze week in Ceuta gebeurde is absoluut niet zijn wens. Op deze aantallen is het Spaanse systeem ook niet bedacht: in heel 2025 kwamen er 17.280 migranten aan op de Canarische eilanden en 19.403 op het Spaanse vasteland, volgens cijfers van Frontex. Madrid is niet uitgerust om tienduizenden migranten in één keer op te vangen. 

Dankzij een overeenkomst met Marokko kan Spanje migranten die zonder toestemming de grens zijn overgestoken onder voorwaarden terugsturen. Maar Ceuta is wel verplicht minderjarigen en mensen die formeel asiel aanvragen op te vangen. De toekenningskans is voor de meeste van hen alsnog klein omdat de Europese Unie Marokko als een veilig land van herkomst beschouwt. 

Zowel binnen als buiten Spanje zijn alle ogen op de premier en zijn migratiebeleid gericht. Sánchez moet nu uiterst zorgvuldig manoeuvreren. Om zijn progressieve en sociale migratiebeleid in stand te houden, kan hij het zich niet permitteren om hard op te treden tegen de migranten in Ceuta. Maar ze met open armen ontvangen kan hij zich politiek niet veroorloven.

Correctie (1 augustus 2026 om 13.19 uur): In een eerdere versie van dit artikel stond dat 60.000 migranten in één dag de Spaanse exclave Ceuta hadden bereikt. Het was niet allemaal op één dag, maar in de afgelopen dagen. Dat is hierboven aangepast.