Veelplegers zoals verdachte ongeluk Vogelwaarde zijn lastig aan te pakken

De lijst van de verdachte in Vogelwaarde is lang: notoir te hard rijden, een gebrek aan zelfinzicht, het negeren van een kapotte stuurinstallatie en het trots filmen van zijn veel te ver uitgeslagen snelheidsmeter. Vier doden verder rijst de vraag waarom andere weggebruikers geconfronteerd kunnen worden met zo'n rijdend levensgevaar.

Er zijn wel maatregelen. Voor beginnende bestuurders geldt al een puntensysteem: als je bij twee ernstige verkeersovertredingen wordt aangehouden en veroordeeld, ontvang je twee strafpunten en moet je je rijbewijs inleveren. Daarnaast bestaat er een alcoholpuntensysteem voor iedereen: als je twee keer gepakt wordt met alcohol op achter het stuur, raak je je rijbewijs kwijt.

Daar komt een nieuw strafpuntensysteem voor alle weggebruikers bij. Daarbij moet een bestuurder bij zes strafpunten na een ernstige verkeersovertreding staande worden gehouden en het rijbewijs inleveren. Dat kan gaan om appen achter het stuur, alcohol op achter het stuur of ernstige snelheidsovertredingen. Flitsboetes worden niet meegerekend, aangezien daarbij niet direct kan worden vastgesteld wie achter het stuur zit.

De kans dat het nieuwe strafpuntensysteem ernstige ongelukken, zoals in Vogelwaarde, kan voorkomen is volgens deskundigen klein.

"Voor een grote groep veelplegers van verkeersovertredingen zal het een afschrikkend effect hebben", vertelt hoogleraar verkeerspsychologie Dick de Waard van de Rijksuniversiteit Groningen in gesprek met NU.nl.

Verkeerspsycholoog Matthijs Dicke-Ogenia sluit zich daarbij aan. "Het heeft twee voordelen: mensen die geen heel grote overtredingen begaan, maar wel regelmatig de fout in gaan, zullen zich wel inhouden", legt hij uit. "Zij vinden het risico om hun rijbewijs te verliezen waarschijnlijk te groot."

Dat is volgens de deskundigen een positief effect. Daarnaast komen veelplegers beter in beeld en krijgt de politie meer mogelijkheden om er consequenties aan te verbinden.

Toch is er een kleine groep problematische veelplegers. "Die zijn onverbeterlijk", zegt De Waard. Zelfs met boetes, het afnemen van het rijbewijs of het in beslag nemen van het voertuig stappen zij in een (andere) auto.

Personen als de verdachte in Vogelwaarde, die zeventien overtredingen beging in de week voor de aanrijding, gaan hun gedrag niet aanpassen. Volgens de deskundigen is dit gedrag lastig te voorkomen.

"Iemand preventief opsluiten kan niet", zegt Dicke-Ogenia. De groep is daardoor moeilijk in te dammen. "Er zijn mensen die dit gedrag blijven vertonen en die mogelijk mentaal niet geheel gezond zijn. Zij vormen sowieso een risico in de samenleving, niet alleen in het verkeer."

Het voorbeeld in Vogelwaarde is typerend voor de doelgroep die de overheid wil aanpakken, maar die zich niets aantrekt van waarschuwingen. "Mensen die vaak snelheidsovertredingen begaan, hebben een groter risico op ongevallen dan anderen", zegt onderzoeker Heike Martensen van het Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV).

"Het liefst zou je zien dat deze kleine groep continu gemonitord wordt en dat er een melding afgaat zodra iemand weer te hard rijdt. Qua handhaving is dat alleen niet haalbaar", legt Martensen uit. De Waard voorziet dat, met alle elektronica in de auto, dit in de toekomst mogelijk wel kan.

In meerdere landen bestaat het strafpuntensysteem al langer. Bij het ene systeem bouw je strafpunten op, bij het andere worden ze afgetrokken. Maar het doel is hetzelfde: het aantal verkeersovertredingen omlaag krijgen.

Uit twee Spaanse studies blijkt dat er in de eerste achttien maanden na de invoering van het puntensysteem sprake was van een afname van het aantal ongevallen met 10 tot 15 procent. Dat toont aan dat een puntenrijbewijs preventief kan werken en het bewustzijn verhoogt, als er veel aandacht voor is en er ook daadwerkelijk wordt gehandhaafd.

"Het werkt het beste als mensen het idee hebben dat ze een reëel risico lopen om betrapt te worden. Maar daarvoor is handhaving nodig", legt hoogleraar De Waard uit. "Dat houdt in dat er zichtbare controles moeten plaatsvinden."

Dat het effect in het buitenland op de lange termijn afneemt, heeft te maken met de ingeschatte pakkans. "In het begin denkt men voorzichtiger te moeten zijn", zegt Dicke-Ogenia. "Alleen, in het buitenland is ook weinig handhaving op strafpunten. Als na verloop van tijd blijkt dat de kans op een boete meevalt omdat er niet wordt gehandhaafd, nemen mensen geleidelijk weer meer risico."

Onderzoeker Martensen benadrukt dat we reëel moeten zijn over de impact. "Het puntensysteem voor jongeren en alcohol is bij de meeste mensen niet eens bekend. We vrezen dat dit systeem hetzelfde lot ondergaat. Het krijgt tijdelijk media-aandacht, maar bij weinig handhaving verwatert de bekendheid. Dan heeft het op de lange termijn weinig effect."