Spanje had geen schijn van kans tegen mogelijk georganiseerde migrantenstroom

"De beelden uit Ceuta zijn schrikbarend en laten opnieuw zien dat ongecontroleerde immigratie een bedreiging voor Europa is", plaatste de Italiaanse premier Giorgia Meloni donderdagavond op sociale media. Volgens haar is het een reële optie om Spanje tijdelijk uit het Schengengebied te verwijderen omwille van de veiligheid van Europese burgers. Die uitspraken leidden vrijdag tot een diplomatieke rel tussen Spanje en Italië.

Het Witte Huis, dat onder Trump kritisch kijkt naar de linkse regering van premier Sánchez, haalt nog feller uit. "President Trump waarschuwt Europa al langer voor wat er gebeurt als je uiterst links en globalistisch beleid uitvoert, zoals het faciliteren van massamigratie. Spanje moet deze vernietigende filosofie terugdraaien", stelt het in een verklaring.

Ceuta, een Spaanse exclave aan de noordkust van Marokko, ging donderdag gebukt onder een toestroom van tienduizenden migranten, voornamelijk jonge mensen van Marokkaanse afkomst. Spaanse autoriteiten melden dat meer dan 37.000 migranten de exclave inmiddels alweer hebben verlaten. "Er wordt veel druk uitgeoefend vanuit Brussel en buurlanden, want ze zitten er niet op te wachten dat de migranten naar het Spaanse vasteland worden gebracht", vertelt Bram Frouws, directeur van het Mixed Migration Centre.

Maar nu grote aantallen migranten de EU hebben betreden, is het niet eenvoudig om hen zomaar weer weg te krijgen. "Het is vooral de vraag wat de migranten zelf gaan doen", zegt vreemdelingenadvocaat Michael Yap. "Als zij zich formeel melden bij de Spaanse autoriteiten voor bescherming of verblijf, dan moet Spanje daar iets mee."

Dat Spanje meer had kunnen doen om de stroom migranten tegen te houden, is volgens experts een onterechte conclusie. Het linkse beleid van Spanje betekent niet dat het land milder is in het migratiebeleid, legt Yap uit. "Sinds 12 juli hebben we in Europa een migratiepact, waardoor de regels rond het asielbeleid tussen lidstaten meer gelijk zijn getrokken."

Ook het beeld dat de grens bij Ceuta onvoldoende werd bewaakt, klopt volgens experts niet. Volgens migratieonderzoeker Saskia Bonjour is de grens rond de exclave een van de zwaarst bewaakte van Europa. Een toestroom van zo'n 60.000 binnenstormende migranten tegenhouden is volgens haar een onbegonnen zaak. "Spanje heeft al een grensregime dat volgens mensenrechtendeskundigen zeer omstreden is. Het bouwen van hogere hekken is niet de oplossing; er worden toch wel manieren gevonden om erdoor te breken."

"De oplossing zit in internationale samenwerking", vindt de onderzoeker. "Maar op dit moment is het Europese beleid vooral gericht op restricties. Daardoor is samenwerking aan een duurzame oplossing voor het migratievraagstuk alleen maar ingewikkelder geworden."

Daar sluit Frouws zich bij aan. De EU heeft zich volgens hem kwetsbaar gemaakt door migratiedeals te sluiten met landen als Marokko. Migratiebeheersing wordt regelmatig uitbesteed aan landen waar veel migranten vandaan komen, en daar krijgen deze landen veel geld voor. "Die landen weten daardoor dat ze de poorten kunnen openzetten en vervolgens allerlei concessies kunnen afdwingen om de migranten weer terug te nemen. Niet alleen op politiek vlak, maar ook op het gebied van handelsvoordelen."

De toestroom van 60.000 migranten - veruit de grootste die Ceuta ooit heeft meegemaakt - kan volgens Frouws bijna niet anders dan het resultaat van een georganiseerde actie zijn geweest. De bestorming door 8.000 migranten van Ceuta in 2021 werd destijds ook al als uitzonderlijk gezien.

"Dit soort acties komen bijna nooit voor zonder dat Marokko ze oogluikend toestaat. In 2021 gebeurde het om druk uit te oefenen op de Spaanse regering, naar aanleiding van een conflict over de Westelijke Sahara." Marokko bezet dat gebied sinds Spanje zich uit de kolonie heeft teruggetrokken.

De kans dat het opnieuw om een diplomatiek conflict draait, is volgens hem niet uitgesloten, gezien het grote aantal mensen dat de grens kon passeren. Mogelijk houdt het verband met een recent bezoek van de Spaanse premier Sánchez aan Algerije, het buurland van Marokko dat fel gekant is tegen de Marokkaanse claims op de Westelijke Sahara.

"Het opzettelijk doorlaten van migranten is een beproefde techniek om politieke paniek in Europa te creëren", zegt Frouws. "We zagen het eerder aan de oostgrens, toen Belarus, met steun van de Russische president Vladimir Poetin, bewust migranten vanuit het Midden-Oosten liet overvliegen om hen vervolgens de grens over te laten steken."

Veel kansarme Marokkanen, met name jonge mannen, laten zich inzetten voor dit soort georganiseerde praktijken, die vaak in gang worden gezet door smokkelnetwerken. Zij verwachten dat Spanje veel kansen biedt, terwijl Marokkanen vanwege de status van Marokko als veilig land in principe geen recht hebben op asiel.

Een deel van die aantrekkende werking heeft volgens Frouws te maken met een recente uitspraak van het Spaanse hooggerechtshof. Dat oordeelde dat Spanje migranten die op zee op weg naar de exclave worden opgepikt, niet zomaar mag terugsturen. Daarnaast besloot de regering van Sánchez onlangs om ongeveer een half miljoen arbeidsmigranten in een keer een legale status te geven.

Door de strengere EU-regels en de migratiedeal tussen Spanje en Marokko is het volgens de experts daarentegen niet aannemelijk dat de grote aantallen migranten elders in de EU zullen worden opgevangen. Volgens Fernando Grande-Marlaska Gómez, de Spaanse minister van Binnenlandse Zaken, zijn inmiddels 37.000 Marokkanen met hulp van de Marokkaanse autoriteiten teruggekeerd naar hun land. Volgens hem gebeurde dat "vrijwillig".