De platencollectie van je ouders is meer queer dan je denkt

Zover als mijn herinneringen teruggaan, vertelt mijn vader met jeugdige trots over een juweeltje uit zijn platenverzameling. Hij liet de waarde op Discogs zien van de eerste vinylpersing van The Smiths: zijn exemplaar uit 1984 leek wel, zover reikte mijn referentiekader destijds, een zeldzame Charizard-Pokémonkaart.

Momenteel worden The Smiths via TikTok herontdekt door mijn leerlingen. De tieners – meiden, en ook manosferige jongens – neuriën de liedjes vrolijk mee. Maar weten de tieners waar ambigue liedjes als This charming man en Hand in glove over gaan? En durf ik die geschiedenisles wel te geven?

Madonna

Geen feesten tijdens (World) Pride zonder muziek. Waar met kerstmis altijd Last Christmas en All I want for Christmas voorbij komen, klinken tijdens de Pride-feesten altijd wel dezelfde zangeressen. Niet voor niets adverteert Madonna haar nieuwe Confessions II op Grindr en aan de Prinsengracht wordt ongetwijfeld meegeschreeuwd met Cher.

Maar dat liedjes van voornamelijk vrouwen (hoera!) worden geassocieerd met regenbogen en unicorns verzwijgt wel de lange canon van artiesten die de weg voor deze artiesten hebben voorbereid. Zouden onze premier en onze koning, die Lady Gaga hoorden zingen in de Ziggo Dome, weten dat Born this way niet had kunnen bestaan zonder Carl Beans Motown-discohit, I was born this way?

Margaret Thatcher

The Smiths debuteerden in het conservatieve tijdperk van Margaret Thatcher. ‘Maar al te vaak krijgen onze kinderen niet het onderwijs dat ze nodig hebben – het onderwijs dat ze verdienen’, sprak Thatcher tijdens een partijcongres, onder luid gejuich. ‘Kinderen die moeten leren om traditionele morele waarden te respecteren, krijgen op school te horen dat ze een onvervreemdbaar recht hebben om homoseksueel te zijn… Al die kinderen wordt een goede start in het leven ontzegd…’ Terwijl de zaal voor Thatcher applaudisseerde, lieten The Smiths met Hand in glove en B-kant Handsome devil zien dat de tijdsgeest altijd twee kanten op beweegt.

Op de eerste nummers van The Smiths – met de 18-jarige gitarist Johnny Marr in topvorm – stond een gravering aan de binnenkant van de single: ‘kiss my shades’. En welke échte man zingt nou ‘I would go out tonight, but I haven’t got a stitch to wear’?

Zanger Morrissey, gesteund door zijn drie heterobandleden, liet de eerste hoezen inspireren door Jim French, een pionier in gayporno bij Colt Studio. Op de voorkant van de eerste single staat een naakt model, met zijn rug naar de camera. Het mannelijk model leunt met zijn schouder tegen een muur en kijkt naar beneden.

Ongemak en verontwaardiging

Door bestaande normen uit te dagen hoopten The Smiths op ongemak en verontwaardiging, en wellicht keek de band deze truc af van David Bowie. Bowie speelde in een interview met tijdschrift Melody Maker met zijn seksuele gerichtheid. Die suggestie zorgde in 1972 voor landelijke ophef. ‘I’m gay’, zei Bowie, ‘and always have been.’ Bowie kleedde zich androgyn en op Aladdin Sane vernoemde hij de eerste single naar de literaire ‘Rebel Rebel’ Jean Genet. Om in te zien hoe grensverleggend die grote hit was: in het huidige Frankrijk is Genets briljante Dagboek van een dief nog altijd alleen in aanzienlijk gekuiste versie te koop.

Beroemd is het muziekverhaal van een verlegen David ‘Bowie’ Jones die backstage The Velvet Underground ontmoet. Mede doordat het Nederlandse muziektijdschrift Oor de lp The Velvet Underground & Nico (uit 1967) twee keer het belangrijkste album aller tijden noemde, vind je het album met Andy Warhols banaan in veel Nederlandse huishoudens.

Hoe gevaarlijk deze tijd was voor queer personen, laat de biografie van Lou Reed zien. Voor Reed muziek begon te maken met The Velvet Underground, kreeg hij op aanmoediging van zijn ouders een soort conversietherapie. Die elektrische schokken genazen niets. Met The Velvet Underground schreef Reed bijvoorbeeld Candy Says. Het liedje ging over Andy Warhols superster Candy Darling, een transvrouw vóór de term ‘trans’ algemeen bekend werd.

Onderdrukkende wetgeving

De feesten met veel muziek rond World Pride, deze zomer, komen voort uit het eerste openlijke protest tegen onderdrukkende wetgeving in Nederland, georganiseerd door Joke Swiebel – ook de eerste van Europa (opnieuw: trots!). Lang voor deze ‘eerste’ protesten probeerden muzikanten de boel uiterst vrolijk (en uiterst diplomatiek, voor een verborgen publiek) op te schudden.

Ook eerder, in de jaren vijftig – ruim voor Stonewall en Joke Swiebel – bracht Philips Records singles van Johnnie Ray uit. Vrouwen hielden van Ray. De zanger huilde soms op het podium, en in die kwetsbaarheid verschilde hij van andere mannen, broers en vaders. Zelfs de Britse koningin Elizabeth had een zwak voor Ray en was ‘verheugd’ om tijdens een optreden met de introverte zanger The little white cloud that cried mee te zingen.

In die liedjes verwerkte Ray geheime boodschappen die goed aansloegen bij vrouwen en homo’s. Was Elvis daarvan op de hoogte toen hij Rays muziek leende? Ook het door Elvis gecoverde Tutti Frutti was minder heteronormatief bedoeld dan Presley het bedoelde in zijn performatieve masculiniteit. Little Richard schreef het in 1957 met een expliciete referentie naar anale seks, zoals Charles White in zijn biografie van Richard ontleedde.

Gecensureerde tekst

Op aanraden van Richards producer werd de tekst gecensureerd. Het razendsnelle Tutti Frutti werd een hit omdat Richard van perspectief veranderde, en zo werd hij een inspiratiebron voor Elvis en een voorbeeld voor The Rolling Stones en The Beatles.

Alle vier de Beatles wilden in 1962 backstage de hand van een stralende Richard vasthouden. En over de Beatles gesproken: in hun persconferenties verwezen John en Paul met binnenpretjes naar quotes van Oscar Wilde, wiens hoofd ze plaatsten op de albumhoes van Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band uit 1967.

Hoe muzikanten als Reed, Bowie en Morrissey in gender en seksualiteit stonden is genuanceerd en ambigu, en staat in contrast met Johnnie Ray en Little Richard. Ray en Richard konden niet publiekelijk met hun identiteit spelen, zoals de muzikanten die na hen kwamen wél konden doen. Bij hen gingen gender en seksualiteit om geruchten van anderen.

Menselijke psyche

Muziek is een van de puurste uitingen van de menselijke psyche, en onze tieners luisteren er massaal naar. Hopelijk verdiepen deze tieners zich in de historische context waarbinnen de online herontdekte klassiekers gemaakt werden. Journalist Leendert van der Valk liet recent zien hoe de historische context van muziek grote inzichten kan brengen. Hij ‘ontdekte’ dat niet honderdduizend, maar miljoenen mensen door Nederlanders in slavernij werden gehouden.

Deze ontdekking ‘begon met muziek’, vertelt hij in de Volkskrant. ‘Ik verdiepte me in de herkomst van ritmes en melodieën van de muziekgenres in mijn platenkast: hiphop, jazz, blues, funk, soul. Dan kom je al snel bij het slavernijverleden terecht.’

Dat écht goede liedjes niet verouderen en van generatie op generatie gaan, bespreken een vader en een zoon op het populaire YouTube-kanaal Turning the Tables. Muziek uit de tijd van de vaders wordt nu herontdekt en omarmd door hun kinderen uit gen Z. Voor deze tieners zijn liedjes tijdcapsules naar andere tijdperken. Daardoor gaat veel context verloren. Is dat erg? Nee. Een goed liedje blijft een goed liedje.

Tegelijkertijd is het doodzonde. Eén van de inzichten die jongeren kunnen opdoen, is dat er veel meer bondgenoten zijn dan ze denken; we zijn altijd met zo veel meer geweest dan het conservatisme hun wilde wijsmaken op school.

Aartsconservatief

De aartsconservatieve poging van de machtigste man van de wereld om alles wat naar regenboog ruikt te verbannen, hielp hem opnieuw aan de macht. De tijdgeest is daardoor harder geworden en haters voelen zich gesterkt om over te gaan op intimidatie en geweld. De ironie wil dat Trump juist deze macht verwierf door al dansend onze muziek te misbruiken.

In januari vergeleek de machtigste man zijn eigen grootsheid met alleen Elvis en The Beatles, wier erfgenamen het gebruik van de nummers verboden. R.E.M.’s Michael Stipe vroeg eens aan een luid pratende Trump of hij ‘zijn bek wilde houden’ tijdens een concert van Patti Smith, op haar iconische Horses-albumhoes geportretteerd door Robert Mapplethorpe. Trump noemde David Bowie ‘een groot talent’ en misbruikte in zijn presidentscampagne het lied Heroes. En in 2024 leende Trump voor een rally ook een liedje van The Smiths.

Noel Gallagher van Oasis noemde Hand in Glove van The Smiths eens ‘een van de beste nummers ooit geschreven’. Toen Smiths-bassist Andy Rourke trots hun eerste single liet zien in het ouderlijk huis, voelde zijn papa zich ‘vernederd’. Zijn vader zei: ‘Dat is de kont van een kerel.’ De bassist antwoordde met: ‘Yeah.’