Een Oekraïense aanval op een Iraans schip brengt twee oorlogen gevaarlijk dicht bij elkaar. ‘De Iraanse leiders begrijpen de risico’s’

Iran overwoog de afgelopen dagen een ballistische raket af te vuren op Oekraïne, als vergelding voor een aanval op een Iraans vrachtschip op de Kaspische Zee. Ternauwernood wisten westerse diplomaten deze Iraanse dreiging af te wenden, meldde The New York Times, na vier dagen verwoed telefoonverkeer met Teheran.

Voorlopig dan, want het gevaar is nog niet geweken. Het incident lijkt een stap in de richting van een potentiële versmelting van de twee grootste internationale oorlogen van dit moment, in Oekraïne en in het Midden-Oosten, met alle risico op een groter en ingewikkelder conflict.

Het begon zaterdag met een bericht van de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe over een reeks aanvallen op de Kaspische Zee, waaronder op „vrachtschepen die onder internationale sancties vallen en werden gebruikt voor het transport van militaire lading tussen Iran en Rusland”. Eén van de schepen was Iraans. De Kaspische Zee is de enige directe handelsroute voor de twee bondgenoten, die beide economisch zijn beperkt door westerse sancties. Iran zegt dat het een gewoon vrachtschip betrof. Door de aanval zou één bemanningslid om het leven zijn gekomen.

Alsnog kans op Iraanse vergelding

Teheran kondigde wraak aan en de kans is groot dat er alsnog vergelding komt, zegt Nikita Smagin, expert in Iraans en Russisch beleid in het Midden-Oosten en verbonden aan de denktank Carnegie Endowment for International Peace. De Iraanse militaire cultuur leunt sterk op het idee dat aanvallen moeten worden beantwoord. „Maar Iran zal zelf bepalen wanneer en hoe. Dat kan nog lange tijd duren.”

Praktisch bezien zou een raketaanval op Oekraïne een peulenschilletje zijn voor Iran. Het land beschikt over meerdere typen middellangeafstandsraketten die de afstand van ruim duizend kilometer tussen de twee landen binnen een kwartier kunnen overbruggen.

Zo’n aanval afslaan is „verrekte lastig”, zegt Jacco Dominicus telefonisch. Hij is onderzoeker bij het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) en volgt de ontwikkelingen op luchtmacht- en hypersonics-gebied. Het belangrijkste verweer dat Oekraïne hiertegen heeft, is het Amerikaanse Patriot-luchtafweersysteem. Maar dat dekt slechts een beperkte afstand per Patriot-installatie, waar Oekraïne bovendien chronisch te weinig munitie voor heeft – de raketten zijn duur, lastig te produceren en wekelijks nodig voor het afslaan van Russische aanvallen.

Dat Iran hier voorlopig van af lijkt te zien, heeft alles te maken met de dreiging die uitgaat van Oekraïne, stelt Mehdi Rahmati – een Iraanse analist die nauw verbonden is met de Iraanse regering – tegen The New York Times. „Oekraïne is geen klein onbelangrijk land. Het heeft gevechtservaring en logistieke steun van de Verenigde Staten en Europa.”

Ook kan Iran zich niet zomaar een nieuw front permitteren – het moet slim omspringen met zijn militaire voorraden. Het is een kwestie van prioriteiten, zegt Markus Schiller, raketexpert bij het Zweedse onderzoeksinstituut SIPRI. „Iran heeft beperkte capaciteit voor langeafstandsraketten en zal die waarschijnlijk bewaren voor doelen in zijn eigen regio.” Wil Iran echt met gelijke munt terugbetalen, verwacht Smagin, dan zal Teheran een doelwit zoeken in de Oekraïense belangen in het buitenland.

Oekraïne toont steun aan de VS

Het blijft speculeren over wat Oekraïne met de aanval wilde bereiken. Enerzijds koestert het land diepe wrok tegen Iran voor het leveren van de Shahed-kamikazedrone aan Rusland, waardoor dat land tegen lage kosten al jaren vrijwel elke nacht Oekraïense steden kan aanvallen. Daarnaast is de Kaspische Zee een logisch doelwit, omdat Rusland dit gebied al sinds 2022 gebruikt om aanvallen op Oekraïne uit te voeren.

Maar of het getroffen schip inderdaad een lading bevatte die Rusland steunt in zijn aanval tegen Oekraïne, is niet zeker. In 2022 en 2023 leverde Iran nog grote hoeveelheden drones, artilleriegranaten en andere munitie aan Rusland via de Kaspische Zee. Inmiddels is Rusland militair niet meer zo afhankelijk van Iraanse hulp. Het produceert de drones zelf en sinds het uitbreken van de Iraanse-Amerikaanse oorlog vloeien wapenleveranties juist de andere kant op.

Belangrijker is waarschijnlijk het signaal dat Oekraïne afgeeft met de aanval: tonen dat het de VS steunt in de oorlog tegen Iran. Niet slechts als vragende partij, maar als een nuttige bondgenoot. Dat past ook in de bredere campagne om de gratie van de Amerikaanse president terug te winnen na het dieptepunt in de relatie vorig jaar, toen de Oekraïense president publiekelijk werd uitgekafferd in het Oval Office. „Hoe meer Zelensky kan seinen dat hij aan Trumps kant staat tegen Iran, hoe beter”, zegt Hanna Notte, expert op gebied van internationale betrekkingen, tegen The Wall Street Journal. In een toespraak deze week benadrukte Zelensky ook dat zijn land de Russische inlichtingensteun aan Iran monitort en bevindingen zal delen met de VS.

Sommige analisten gaan nog verder en zien in de aanval van Oekraïne een expliciete poging om de twee oorlogen verder te laten samensmelten. Een van hen is Iran-expert Trita Parsi. „Voor Kyiv zou dat de strategische doorbraak betekenen waar het sinds de Russische invasie in 2022 naar op zoek is”, schrijft hij in zijn wekelijkse nieuwsbrief. „Trumps kwetsbaarheid [in Iran] creëert een historische kans voor Kyiv. […] Washington zou de Russisch-Iraanse militaire samenwerking dan als één conflict gaan beschouwen, waarbij Rusland automatisch tegenover de Amerikanen komt te staan.”

Specifiek wijst Parsi op een lacune in de Amerikaanse aanvalsmogelijkheden: Washington kan de situatie moeilijk verder doen escaleren dan luchtaanvallen. Anderzijds kan Iran wel horizontaal escaleren door meer landen en gebieden bij het conflict te betrekken, door buurlanden te bestoken en zeestraten rond het Arabische schiereiland te sluiten. Naast de Straat van Hormuz helpen de Jeminitische Houthi’s, Irans bondgenoot, door zeestraat Bab al-Mandeb af te sluiten.

Oekraïne kan zich dus presenteren als Washingtons troef: door de Kaspische Zee gevaarlijk te maken voor Iraanse scheepvaart, opent het land voor de VS een extra front om Iran onder druk te zetten. Ben Hodges, Amerikaans generaal buiten dienst, noemt het linken van de twee oorlogen „precies wat er moet gebeuren”, op X. „Iran en Rusland hebben de Kaspische Zee jarenlang gebruikt om sancties te omzeilen en voor wederzijdse steun.”

Veel risico’s bij uitbreiding conflicten

Het risico is echter groot: het scenario doemt op dat een versmelting van de twee oorlogen leidt tot een directe confrontatie tussen de NAVO en Rusland, die beide over kernwapens beschikken. En pogingen om conflicten te verbreden, maken ze volgens Parsi vaker moeilijker oplosbaar dan makkelijker.

Rusland en Iran zullen zelf geen initiatief nemen om de verschillende conflicten als één uit te vechten, zegt raketexpert Schiller. Iran-deskundige Smagin is het daarmee eens: „Ondanks de radicalere retoriek van de huidige Iraanse leiders zie ik Iran nog steeds als een rationele actor. Ze begrijpen de risico’s van een directe escalatie met Oekraïne, en hebben al genoeg conflicten in de regio.”

Ook beseft Iran dat het de Amerikaanse bombardementen vooralsnog heeft doorstaan en dat het regime niet is gevallen. „De prioriteit is nu waarschijnlijk om die positie te behouden, niet om een nieuwe oorlog te beginnen”, aldus Smagin. Bovendien zou een nieuwe confrontatie de Kaspische Zee-route voor Iran en Rusland in gevaar brengen.

Ondanks de voordelen die militair analisten als Ben Hodges van veraf zien, wordt het idee van een nog grotere oorlog ook in Oekraïne niet enthousiast onthaald of gepropageerd. „Hete kastanjes kun je het best uit het vuur halen met iemand anders zijn handen”, appt de Oekraïense militair analist. „Ik moest vannacht schuilen voor de Russische raketten. Ik word niet blij van het vooruitzicht op Iraanse raketten in Oekraïens luchtruim.” Ook ziet hij weinig voordelen voor Oekraïne: „De beste manier om een oorlog te verliezen, is een tweede front openen. Dat zou waanzin zijn.”