Saoedi-Arabië en Egypte willen stabiliteit maar raken tegen wil en dank betrokken in regionale oorlog

Met de actieve betrokkenheid van Saoedi-Arabië en een droneaanval op een Egyptische haven, is de oorlog in het Midden-Oosten deze week verder geëscaleerd. Eerder werden ook Jordanië, Jemen en Irak al betrokken bij de strijd tussen de Verenigde Staten en Iran.

Sommige analisten zeggen dat de oorlog zich inmiddels in „onbekend gebied” bevindt, waarbij niemand nog kan voorspellen wat de volgende stap zal zijn. Volgens Midden-Oostenexpert Paul Aarts (Universiteit van Amsterdam) is er in ieder geval sprake van een kettingreactie, waar steeds meer partijen bij betrokken raken. „Die valt moeilijk te stoppen”, zegt hij aan de telefoon.

Saoedi-Arabië was tot nu toe vooral onderdeel van de oorlog als doelwit van Iraanse vergeldingsaanvallen. Deze week besloten de Saoediërs om in de aanval te gaan: samen met de Verenigde Staten bombardeerden ze pro-Iraanse milities in Irak. Deze groeperingen hadden in de dagen ervoor met drones Saoedische oliefaciliteiten aangevallen.

Op het eerste gezicht is de aanval van Saoedi-Arabië verrassend, omdat dat land vooral leek te hopen dat de oorlog gauw voorbij was. De raketten die Iran op Saoedi-Arabië afvuurde, bedreigden immers de stabiliteit waar het land economisch sterk van afhankelijk is.

Saoediërs niet langer lijdzaam

Toch waren er al tekenen dat de Saoediërs zich minder lijdzaam zouden gaan opstellen. Aarts, kenner van Saoedi-Arabië, wijst desgevraagd naar een gebeurtenis op 13 juli, toen een landingsbaan op het vliegveld van de Jemenitische hoofdstad Sanaa gebombardeerd werd. Hierdoor kon een delegatie van de Houthi’s, de strijdgroep die Noord-Jemen beheerst, niet landen na terugkeer van de begrafenis van de Iraanse ayatollah Ali Khamenei.

De aanval werd opgeëist door de Jemenitische regering, maar de Houthi’s hielden Saoedi-Arabië – dat de officiële regering van Jemen steunt – verantwoordelijk. Dit leidde tot een escalatie waarbij de Houthi’s raketten op Saoedi-Arabië afvuurden en dreigden de zeestraat Bab al-Mandab te sluiten. Deze gebeurtenissen, zegt Aarts, veroorzaakten een „enorme verzuring” van de verhouding tussen Saoedi-Arabië en de Houthi’s, die sinds 2022 een staakt-het-vuren hadden.

De tientallen drones die Iraakse milities afvuurden waren voor de Saoediërs de druppel. Toch betekent de tegenaanval niet dat Saoedi-Arabië zich nu volledig in de strijd zal werpen, verwacht Aarts. „Het was een beperkte aanval, waarmee ze een boodschap wilden uitdragen dat er niet met hen te sollen valt.”

Het is geen toeval dat Saoedi-Arabië er niet voor koos om direct Iraans grondgebied aan te vallen, zegt de expert. „Dan gaan in Teheran alle remmen los en zullen ze de Golfstaten in brand zetten. Dat weten de Saoediërs ook. Daar zijn ze heel realistisch in.”

Droneaanval op Egyptische haven

Ook Egypte had zich liever afzijdig gehouden van de oorlog, maar was woensdag het doelwit van een droneaanval. In de havenstad Damietta aan de Middellandse Zee werd een Amerikaanse gastanker geraakt, waarna de brand oversloeg op een tweede schip. Er vielen geen gewonden.

Nadat het Egyptische ministerie van Petroleum woensdag alleen de brand had bevestigd, gaf het Egyptische kabinet donderdagochtend toe dat het een droneaanval was geweest. Volgens de autoriteiten, die aankondigden verder onderzoek te doen, is de aanval nog niet opgeëist – al wordt algemeen aangenomen dat deze door Iran is uitgevoerd.

Net als Saoedi-Arabië is Egypte een belangrijke bondgenoot van de Amerikanen in de regio. Het land ontvangt jaarlijks zo’n 1,1 miljard euro aan militaire steun. Maar in tegenstelling tot Golfstaten als Saoedi-Arabië, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), die veel van de Iraanse vergeldingsaanvallen te verduren kregen, huisvest Egypte geen Amerikaanse bases.

De droneaanval op civiele infrastructuur in Egypte is een „significante escalatie” in de regionale oorlog, zegt politiek analist Maged Mandour, auteur van het boek Egypt under El-Sisi: A Nation on the Edge, telefonisch vanuit Zwitserland. „Maar het is onduidelijk of deze aanval het begin vormt van een nieuwe [Iraanse] strategie, of alleen een signaal is dat ze in staat zijn hun aanvallen uit te breiden naar alle Amerikaanse bondgenoten in de regio.”

Sisi wil betrokkenheid vermijden

De Egyptische president Abdel Fattah al-Sisi heeft geprobeerd om koste wat kost directe betrokkenheid in het regionale conflict te vermijden, en zal ook nu proberen „zo veel mogelijk diplomatieke middelen in te zetten om nieuwe aanvallen te voorkomen”, denkt Mandour. „Sisi beseft maar al te goed dat meegesleurd worden in deze oorlog verwoestende gevolgen kan hebben voor de interne stabiliteit van het regime, en dat is prioriteit nummer één.”

De toch al zeer wankele Egyptische economie is de afgelopen maanden hard geraakt door de gevolgen van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran, zegt Mandour. De Egyptische pond verloor in de eerste zes weken van de oorlog, die eind februari begon, een aanzienlijk deel van zijn waarde.

„Egypte is een netto-importeur van energie. Als dit uitmondt in aanhoudende aanvallen op de infrastructuur voor de energievoorziening, dan is dat een groot probleem voor het regime. Het legt extra druk op de begroting, die al zwaar te lijden heeft onder schuldaflossingen en de overheidsfinanciën die in het rood staan.”

De aanval kan Sisi potentieel blootstellen aan binnenlandse kritiek. „Zijn verhaal dat hij de beschermer is van de Egyptische nationale veiligheid, die enorm veel uitgeeft aan militair materieel, is in tegenspraak met het feit dat hij vitale infrastructuur niet kan beschermen.”

Maar Egyptenaren zijn bovenal bang voor de mogelijke gevolgen van de aanval, benadrukt Mandour, en de aanval kan zo ook het tegenovergestelde effect hebben: dat de bevolking zich sterker achter de natie en het leger schaart.