Conflict over sociale zekerheid maakt begrotingsakkoord wel heel ingewikkeld. Want: hoe trek je de bonden, Pro én VVD over de streep?

Augustus is een moeilijke maand in politiek Den Haag: in de vakantiemaand vóór Prinsjesdag moeten kabinetten vaak lang onderhandelen, nachtbraken en inbinden.

Maar deze augustus wordt het wel héél ingewikkeld, klinkt het vanuit de coalitie. In deze zwaarste politieke onderhandelingsronde van het jaar moet het kabinet de begroting voor 2027 beslechten. Die is brozer dan normaal, want het kabinet wil bezuinigen op de sociale zekerheid, en daar is geen meerderheid voor. Bovendien houdt het kabinet er sterk rekening mee dat de vakbonden niet voor Prinsjesdag aan tafel komen.

Sterker: in de eerste twee weken van september willen de bonden bij de treinen, havens en overheid stakingen organiseren, inclusief een 24-uursstaking op het spoor. „De rechtvaardigheid van het stelsel staat op het spel. En de mensen die het minst hebben, worden het meest getroffen”, zegt FNV-voorzitter Hans Spekman daarover tegen NRC.

Pas als alle bezuinigen op de sociale zekerheid van tafel zijn, valt er volgens de bonden weer te praten. Tegelijkertijd rijst de vraag of het niet in het voordeel van de bonden is om hun sterke positie te verzilveren door aan tafel te gaan om te onderhandelen.

Vakbond CNV is, al van oudsher, meer gericht op meebuigen en onderhandelen dan op staken, zegt Spekman. „Maar je kan niet denken dat we met een beetje invloed iets voor elkaar krijgen.” Door te onderhandelen kan je alleen maar „iets minder verliezen” en niks winnen, zegt hij. „En de strategie van geleidelijk aan achteruitlopen heeft de vakbond al te lang gedaan.” CNV was maandagmiddag niet bereikbaar voor een reactie.

Lees ook

De miljardenbezuiniging op sociale zekerheid past in een lange trend: niet de visie, maar de besparing is leidend

Verhoging AOW-leeftijd al van tafel

Minister Hans Vijlbrief (D66, Sociale Zaken) heeft er moeite mee dat de bonden nog niet willen praten. Het is zijn taak om de miljardenbezuinigingen op de begroting van Sociale Zaken te vinden. Afgelopen maanden had hij gedacht dat de bonden vóór de zomer al aan tafel zouden komen, melden bronnen om de minister heen.

Vijlbrief heeft de bonden nodig omdat hij verwacht dat hun steun de grootste oppositiepartij Pro ook over de streep kan trekken. Die partij kan het kabinet aan een meerderheid helpen in de Tweede Kamer en bijna in de Eerste Kamer. Zónder Pro heeft het kabinet haast wel zeker de BBB nodig in de senaat, en die partij wil vanwege de stikstofplannen van het kabinet geen steun geven.

In de afgelopen maanden leek Vijlbrief steeds verder toe te geven aan de wensen van de bonden. Hij zegde toe dat over zijn voorgenomen bezuinigingen van 6,5 miljard euro op Sociale Zaken te praten viel. Daarna veegde hij de voorgenomen AOW-leeftijdsverhoging alvast van tafel. Een alternatieve bezuiniging daarvoor zou bovendien níét op de begroting van Sociale Zaken hoeven te worden gevonden. Ook voor de bezuinigingen in de WW (Werkloosheidswet) en de WIA (Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen) was volgens hem wel een alternatief te bedenken.

In een vergeefse laatste inspanning om dat te laten lukken, zei Vijlbrief dat FNV-leider Hans Spekman hem de hele zomer mag bellen. „Als jij van je vakantieadres belt, dan sta ik heel snel voor de deur. Waar dat ook is”, zei hij in het FD.

De bonden bogen niet, en zelfs de werkgevers spraken zich uit tegen de bezuinigingen.

Belasting op vermogen en bedrijfswinsten

De bonden eisen dat de bezuinigingen op de sociale zekerheid en de hogere lasten op arbeid worden ingeruild voor zwaardere belastingen op vermogen, waaronder erfenissen, en bedrijfswinsten. In die wens worden ze gesteund door Pro, maar ook door coalitiepartijen D66 en CDA. Die twee partijen hadden tijdens de formatie in een tussenakkoord al getoond dat zij óók willen dat arbeid en vermogen gelijker belast worden. 

Die wens werd door de VVD gedwarsboomd tijdens de formatie. Maar nu de bonden óók die richting op willen, lijkt D66’er Vijlbrief een kans te zien om weer over het onderwerp te onderhandelen.

Hogere belasting op vermogens is voor hem „geen taboe”, zei Vijlbrief in het FD. „En omdat ik nu toevallig met de VVD samenwerk, laat ik niet mijn overtuiging los dat de verdeling tussen de lasten op arbeid en de lasten op vermogen in Nederland nu ongelijk is. Daar mag best wat aan gedaan worden. Dat wil de VVD niet, dat begrijp ik allemaal. Maar er zijn ook dingen die wij als D66 niet willen.”

Minister Heinen van Financiën verwees in een reactie bij RTL Z terug naar het coalitieakkoord, en zei dat „dit kabinet niet gaat tornen aan de erfbelasting. We waren het niet voornemens en gaan het ook niet doen.” En ook: „We hebben in Nederland geen probleem dat we te weinig belasting innen, we hebben een probleem dat we te veel geld uitgeven.”

Bij de laatste persconferentie voor het zomerreces werd premier Rob Jetten (D66) gevraagd of er nog wel sprake was van eenheid van kabinetsbeleid, na de uitlatingen van zijn partijgenoot Vijlbrief. Er staat in het coalitieakkoord niets over hogere belastingen op vermogen, zei Jetten. „Maar we weten dat we met 66 zetels zaken met anderen zullen moeten doen om een meerderheid voor onze begrotingen te vinden.” Oftewel, bedoelt Jetten, het regeerakkoord kán niet heilig zijn voor een minderheidskabinet.

Het kabinet kan zowel de sociale zakenbegroting in stand houden als de vermogensbelasting onveranderd laten: de Europese Commissie heeft de EU-lidstaten de mogelijkheid gegeven extra geld te lenen voor defensie-uitgaven. Maar daar maakt het kabinet nu geen gebruik van – wederom omdat de VVD dat niet wil.

De coalitiepartijen zullen met elkaar en met de oppositie lastige gesprekken gaan voeren in augustus – die begroting en bijbehorende meerderheid móéten er komen.

En Spekman? Die zit de eerste drie weken van augustus op een camping in Frankrijk. Met slecht bereik, vertelt hij erbij.

Lees ook

Dit kabinet zou het anders doen, maar de samenwerking verliep moeizamer dan gedacht