In China vechten lhbti-activisten zaak voor zaak voor meer rechten. ‘Het gaat om basale levensdingen’

Op 10 juni plaatst Peng Yanhui een bericht op zijn tijdlijn van de Chinese socialemedia-app WeChat. In vier foto’s kijken Peng en zijn partner blij de camera in. Vanaf het strand, onder de lentebloesem, op straat in een Nederlandse stad, en met een muts op op een terras. „Samen hebben we voor de veertiende keer alle seizoenen meegemaakt,” schrijft hij erbij. „Klaar voor jaar 15.” Er komen likes op, van vrienden en kennissen uit de Chinese lhbti-gemeenschap, waar hij als activist deel vanuit maakt, maar ook van zijn oudere broer en zus in Zuid-China.

Het doet hem veel, die reacties op het bericht over zijn jubileum. Hij mag dan sinds 2022 in Nederland wonen, waar hij onderzoek doet aan de Universiteit Leiden, maar zijn „voornaamste motivatie” blijft het verbeteren van de rechten en maatschappelijke positie van lhbti’ers in China, vertelt hij in een interview in zijn huidige woonplaats Den Haag. Op sociale media laten zien hoe een queer leven eruit kan zien draagt daaraan bij. Hij wil verhalen vertellen die laten zien wat er mogelijk is, legt hij uit. En het werkt: „ook mijn familieleden beginnen anders te denken”.

Het persoonlijke en het professionele lopen al lang door elkaar in het leven van de 43-jarige lhbti-activist, die bekend werd onder de bijnaam ‘Yanzi’. Elf jaar geleden kwam hij uit de kast voor zijn familie, toen ze hem op Chinese nationale televisie zagen vertellen over zijn overwinning in een rechtszaak tegen een kliniek die conversietherapie aanbood, aangeprezen als methode om iemands seksuele geaardheid te veranderen.

Op de staatstelevisie vertelde Yanzi over elektroshocktherapie die hij had ondergaan in een kliniek in Chongqing, en hoe hij vervolgens die kliniek had aangeklaagd vanwege de traumatische ervaring. Toen hij erover had verteld in de rechtbank kon hij „niet stoppen met trillen”, ondanks het feit dat de gebeurtenis toen al een paar maanden achter hem lag. Het oprechte verhaal van de charismatische activist, die bewust de therapie onderging met als doel om er aandacht voor te vragen, vormde de rode draad in een item van een half uur lang over de gevaren en valse beloftes van conversieklinieken.

Hoewel de Chinese wet homoseksualiteit niet verbiedt of criminaliseert, bestaan er ook geen wetten die de rechten van seksuele minderheden actief beschermen en is er geen gelijke behandeling, zoals het recht om te trouwen voor stellen van hetzelfde geslacht. Vaak wordt het thema door de overheid als een taboe behandeld. Voorafgaand aan de rechtszaak tegen de conversiekliniek was onduidelijk of de rechtbank die in behandeling zou willen nemen.

Maar de zaak kwam er – en leidde tot een historische uitspraak. In 2001 was homoseksualiteit weliswaar al geschrapt van de officiële lijst van psychische stoornissen, maar pas in het vonnis van Yanzi’s zaak uit 2014 stond de implicatie daarvan voor het eerst zwart op wit: „Homoseksualiteit is geen mentale ziekte”, en vereist geen behandeling.

Het succes inspireerde Yanzi, die opgroeide in een omgeving zonder informatie over homoseksualiteit en zichzelf pas vanaf zijn 27ste („dat is best oud”) begon te accepteren, om met zijn organisatie LGBT Rights Advocacy China meer rechtszaken aan te spannen. Tegen conversietherapie, onterecht ontslag, en discriminerende taal. Niet elke zaak werd gewonnen. Maar elke rechtszaak genereerde aandacht voor onderbelichte thema’s en bood hoop op verandering.

Veel minder zichtbaar

Het was een tijd waarin veel lhbti-organisaties actief waren in China. Ze opereerden als ngo’s maar registreerden zich als bedrijven, omdat ze geen overheidspartner konden vinden die hun registratie als ngo wilde ondersteunen. Yanzi: „Het was voor de organisaties net als voor lhbti’ers zelf. We waren niet verboden, maar we hadden ook geen rechten.”

Lang duurde deze bloeiperiode echter niet. Vanaf 2015 verstevigde de Chinese overheid hardhandig de controle over China’s civil society, het maatschappelijk middenveld dat in de tien jaar daarvoor juist hard was gegroeid. Organisaties die zich inzetten voor liberale rechten en daarvoor geld uit het buitenland kregen, kwamen als eerste in de problemen.

Tegelijk nam de censuur op het gebied van lhbti-content en andere uitingen van diversiteit toe: tv-shows met homoseksuele personages in de hoofdrol werden offline gehaald en socialemedia-accounts van lhbti-media afgesloten. Ze pasten niet binnen het culturele conservatisme dat president Xi Jinping liever ziet in de Chinese samenleving.

Lees ook

Seks in China: moraal wordt steeds vrijer, maar censuur steeds strenger

Het was een geleidelijk proces, maar tijdens de pandemie kwam het in een stroomversnelling. De Shanghai Pride vond vanaf 2009 elf jaar lang plaats, maar stopte in 2020 nadat intimidatie vanuit de autoriteiten toenam en het visum van een vrijwilliger niet werd verlengd, vertelt de Maleis-Chinese Charlene Liu, een van de oprichters, in een telefoongesprek. De activiteiten van de Pride waren al die jaren zorgvuldig aangepast aan de gevoelige politieke context – in plaats van een parade was er een jaarlijkse hardloopactiviteit, en in sommige jaren ook een fietstocht door de stad.

Maar in een periode van verhoogde politieke spanningen met de buitenwereld was de buitenlandse achtergrond van een deel van de organisatie opeens een probleem. „Ze beschuldigden ons ervan dat we via buitenlandse inmenging Chinese mensen gay wilden maken.”

Sinds die tijd is de ruimte om publiekelijk lhbti-activiteiten te organiseren nooit teruggekomen. Tijdens de meest recente Pride-maand in juni kregen zelfs activiteiten die gehouden werden in buitenlandse consulaten te maken met strenge overheidssurveillance. In Guangzhou werden mensen die een filmvertoning bijwoonden in het Franse consulaat de volgende dag door de politie bezocht en ondervraagd. De lijst met deelnemers bleek gehackt.

Ook Yanzi’s organisatie moest in 2021 de deuren sluiten. Hij ziet hoe moeilijk de beweging het heeft. „Nu veel organisaties en sociale-media-accounts verdwenen zijn, is de beweging opnieuw veel minder zichtbaar geworden. Mensen die hulp nodig hebben kunnen die moeilijker vinden en raken geïsoleerd.”

Toch benadrukt hij wat er nog wel gebeurt. Zo gaan de individuele rechtszaken door. Die zorgen binnen China’s rechtssysteem niet direct voor wetsverandering, maar wel voor een geleidelijke verbetering van de rechtspositie van lhbti’ers. Eerder deze maand nog oordeelde een rechter in de provincie Guangxi dat een transpersoon die medisch verlof had opgenomen om in Thailand een genderbevestigende operatie te ondergaan, daarvoor niet ontslagen had mogen worden en recht heeft op een vergoeding.

Maar waar zo’n uitspraak tien jaar geleden breed kon worden uitgemeten, verspreidt het nieuws zich in het huidige politieke klimaat vooral op kleine schaal. NRC woonde een online presentatie bij van een Chinese advocaat die op dit moment werkt aan een lhbti-scheidingszaak. De rechter was bereid met het koppel mee te denken, maar alleen als er geen media-aandacht voor de zaak zou komen.

Dubbelzinnigheid

En toen was er afgelopen mei ineens onverwacht positief nieuws: het Chinese hooggerechtshof reageerde op een online vraag van een student naar wat het hof deed om de rechten van seksuele minderheden in China te waarborgen. In een verrassend uitgebreide reactie schreef het hof dat het een „duidelijke positie” inneemt tegen discriminatie van seksuele minderheden op het vlak van hun genderidentiteit, positie in de werkplaats en binnen het onderwijs. Daarbij citeerde het hof ook de uitspraak in Yanzi’s rechtszaak uit 2014 als voorbeeld van de positie van het Chinese rechtssysteem.

„Ik denk dat we dit moeten vieren”, aldus Yanzi. De informele uitspraak van het hof, waarin ook stond dat er een richtlijn zou worden verspreid binnen het Chinese rechtssysteem, laat opnieuw zien dat het werk van de beweging impact heeft, ook als China’s wetten zelf niet zo snel veranderen.

Tegelijk is er nauwelijks een beter voorbeeld denkbaar van de dubbelzinnigheid waarmee de Chinese lhbti-gemeenschap te maken heeft. De reactie van het Hooggerechtshof was bemoedigend, maar het screenshot van die reactie werd al snel verwijderd van het Chinese internet, en ook in de media kon er niet over geschreven worden.

„Eerst zie je hoop, en dan blijkt die hoop ‘illegale content’”, luidde een online reactie.

In een artikel voor The Initium, een online tijdschrift van de Chinese overzeese diaspora, vertelt een juridisch onderzoeker dat hij tegenstrijdige gevoelens had bij het nieuws. „Je wilt dat meer mensen erover kunnen horen, en tegelijk maak je je zorgen dat als het te groot wordt de autoriteiten meer aandacht krijgen voor het feit dat de rechtsspraak zich bezighoudt met het beschermen van lhbti+-rechten en zich daarmee gaat bemoeien.”

Volgens Yanzi laat het de complexiteit zien van China, waarin verschillende delen van het overheidsapparaat andere prioriteiten kunnen hebben. De extreem beperkte ruimte voor politiek activisme van dit moment bestaat naast een rechtspraak waarin ook liberalere geluiden klinken, en een samenleving die onherroepelijk diverser wordt. „Het is een groot en complex land. De negatieve kant is altijd aanwezig. Maar we willen ook die andere kanten benutten en belichten.”

Basale levensdingen

Op dit moment blijft het leven voor Chinese lhbti’ers gevuld met obstakels op het gebied van het recht en maatschappelijke normen. Yanzi vertelt over koppels die dertig contracten met elkaar afsluiten als ze in het buitenland een kind hebben gekregen. Of mensen die uit hun huis worden gezet door de familie van een partner nadat die overlijdt omdat ze geen eigendomsrechten konden delen.

Ook is er de afgelopen jaren sprake van een emigratiegolf onder lhbti’ers. Net als Yanzi zelf waren zij vaak in eerste instantie niet van plan om voor langere tijd het land te verlaten, maar leiden de omstandigheden daar uiteindelijk wel toe. Yanzi schiet vol als hij vertelt over twee oudere mannen die hij met hun honden samen in de tram in Den Haag zag die ochtend. Het deed hem denken aan de stellen die in China samenwonen maar dat in het openbaar niet laten zien. „Ik weet niet eens of die mannen gay waren, maar daar gaat het om. Om dat soort basale levensdingen.”

Lees ook

‘Voor een migrantenarbeider is een drankje in een Chinese gay bar simpelweg te duur’