Een plaquette voor Rosa Luxemburg verdeelt Polen. Was ze een ‘verachtelijke communiste’ of een belangrijke inwoner?

In de Poolse stad Zamosc herinneren enkele witte krijtstrepen op een roze gevel aan de beroemdste inwoner van de stad. „Rosa we zijn je niet vergeten” – staat er in het Pools gekalkt. Een winkelier heeft er een foto bijgezet van Rosa Luxemburg, de marxistische denker en socialistische revolutionair, die hier, in het zuidoosten van het land, werd geboren. Maar een informatiebord dat daarop wees is verwijderd.

De plaquette werd een paar jaar geleden weggehaald. „Communistenpropaganda”, was het verwijt. Volgens de Poolse autoriteiten was de plaquette in strijd met een Poolse wet die de verheerlijking van het communisme verbiedt. De burgemeester en lokale activisten kwamen daartegen in verzet en wilden dit jaar een nieuwe gedenkplaat plaatsen. Maar dat leidde tot ophef.

„Het zijn politieke spelletjes”, zegt Jacek Belz, woordvoerder van de gemeente en stadsgids van de stad in het zuidoosten van Polen. Hij staat voor de roze muur waarop de krijttekst langzaam vervaagt. Meer dan een eeuw na haar dood is Rosa Luxemburg in Polen nog altijd onderwerp van een felle strijd. Haar nagedachtenis laat zien hoe in Polen de geschiedenis steeds opnieuw wordt ingezet als politiek wapen.

De Pools-Joodse Rosa Luxemburg werd in 1871 geboren nabij het oude marktplein van Zamosc. Later ontpopte ze zich tot een van de grondleggers van het democratisch-socialisme: de arbeidersrevolutie moest voortkomen vanuit het volk en niet opgelegd worden vanuit de staat, zoals in het Rusland van Lenin gebeurde. In 1919 werd ze tijdens een communistische opstand in Berlijn vermoord door rechts-nationalistische activisten; haar lichaam werd in een kanaal gegooid.

Alle communistische gedenktekens moesten weg

Het kleurrijke stadscentrum van Zamosc staat op de Unesco-werelderfgoedlijst omdat het ondanks verschillende oorlogen grotendeels intact is gebleven. Eén van de weinige gesloopte gebouwen is het geboortehuis van Luxemburg. Ze woonde hier slechts enkele jaren omdat ze met haar ouders al snel naar Warschau verhuisde. Sinds 1979 hing er een plaquette nabij het ouderlijk huis van Luxemburg.

De tekst was summier: „In dit huis werd in 1871 Rosa Luxemburg geboren, een vooraanstaande activiste in de internationale arbeidersbeweging”. Een militaire autofabriek en een straat in het centrum waren naar haar vernoemd. Honderden toeristen bezochten dagelijks de plaquette.

Dat veranderde met de opkomst van PiS, de nationaal-conservatieve partij die van 2015 tot 2023 aan de macht was in Polen. Die voerde de wet in die alle sporen van het communisme in de openbare ruimte moest uitwissen. Van 1945 tot 1989 had Polen onder het bewind van de communistische Poolse Verenigde Arbeiderspartij gestaan. Straatnamen, standbeelden en gedenktekens die aan dit verleden herinnerden moesten worden veranderd of verwijderd.

In 2018 was het de beurt aan de plaquette van Rosa Luxemburg, die midden in de nacht – zodat niemand er iets van zou merken – van de gevel werd gehaald.

Dat bleef zo totdat in mei 2024 een nieuwe burgemeester, Rafal Zwolak, verkozen werd, die gesteund werd door de Burgercoalitie, de pro-Europese liberale partij van premier Donald Tusk. Hij wilde een nieuwe gedenkplaat op de muur bevestigen voor de bekendste inwoner van de stad. Jaarlijks bezoeken zo’n 400.000 toeristen de stad. Vooral internationale bezoekers vragen naar het geboortehuis van Luxemburg, zegt woordvoerder Belz.

Tentoonstelling in de synagoge

„Vooral buitenlandse toeristen vragen naar Luxemburg”, zegt Janusz Bednarski van de toeristenwinkel naast de voormalige plaquetteplek. „Ze vragen of hier de wieg van Luxemburg staat, maar die hebben we helaas niet. Het enige wat ik ze kan laten zien is een foto van de prachtige plaquette die we hadden.”

Aan de beroemde inwoner van Zamosc verdienen, doet hij niet. In de etalage ligt slechts één klein boek over Luxemburg. Hij vindt de ophef onbegrijpelijk. „Ze staat in elke encyclopedie van de wereld, maar hier mag er geen plaquette op de muur staan”, zegt Bednarski. „Maar goed, nu ik dit zeg, zal ik ook wel voor communist worden uitgemaakt.”

Aan de andere kant van het centrum, in de joodse synagoge, is een tentoonstelling gewijd aan de familie Luxemburg. Die was oorspronkelijk tijdelijk, maar is wegens grote belangstelling verlengd, zegt Daniel Sabacinski van de synagoge. „Over de tentoonstelling was geen enkele ophef”, zegt Sabacinski. Hij denkt dat de burgemeester van Zamosc op het verkeerde moment over de plaquette begon. „Volgend jaar zijn er verkiezingen, dus de politieke strijd barst al los.”

Zodra PiS-politici en aan PiS gelieerde media dit jaar achter de plannen voor een nieuwe plaquette kwamen, ontstond een rel. Tijdens een persconferentie van de gemeente in maart dit jaar kreeg woordvoerder Belz de volle laag van PiS-EU-parlementariër Patryk Jaki. Belz werd verweten dat hij „een verachtelijke communist” wilde witwassen en Jaki vroeg hem of hij ook een „gedenkplaats van Lenin zou plaatsen als hij hier geboren zou zijn”.

Een paar maanden later kijkt Belz hoofdschuddend naar de plek waar de plaquette jarenlang hing. Terugblikkend op het voorval zegt hij: „De hele ophef is bedoeld om mensen te verdelen”, zucht Belz. „De discussie gaat niet over of Luxemburg een communist was of een aanjager van de socialistische beweging die nu overal in Europa voet aan de grond heeft gekregen.”

Volgens hem is de ophef over de gedenkplaat voor Luxemburg onderdeel van een politiek spel dat Polen tegen elkaar opzet. „Vroeger was politiek voor veel mensen een bijzaak, nu is die binnengedrongen in het leven van de mensen. Binnen families praten mensen niet meer met elkaar vanwege ruzies over de politiek.”

Door restauratiewerkzaamheden in het historische centrum kan de gemeente voorlopig geen nieuwe plaquette plaatsen. Zodra de werkzaamheden over enkele maanden zijn afgerond, wil het stadsbestuur een nieuwe poging wagen. Belz: „Dit onderwerp is nog lang niet begraven.”

Lees ook

Polen zien zichzelf als slachtoffer van de oorlog. ‘We kunnen moeilijk accepteren dat we soms ook daders waren’