Advocaat van techreuzen stapt over naar de privacyzijde: Geert Potjewijd wordt voorzitter van AP

Zevenhonderdvijftigduizend euro, dat was de boete die TikTok in 2023 kreeg van de Autoriteit Persoonsgegevens. Het sociale medium had minderjarige gebruikers niet goed ingelicht over wat het met hun gegevens deed. Een vergelijkbare massaclaim van TikTokgebruikers kreeg in hetzelfde jaar juist een zware klap. Geert Potjewijd, de advocaat van TikTok, redeneerde met succes dat immateriële schade door de privacyschendingen van persoon tot persoon zó verschilde, dat die niet kan worden gebundeld in een massaclaim.

Diezelfde Potjewijd, die ook namens bigtechbedrijven Uber, Meta en Avast procedeerde, staat vanaf 1 augustus aan het roer van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP), de privacytoezichthouder van Nederland.

Dat doet het nodige stof opwaaien: ‘De nieuwe AP-voorzitter zit té vast in big tech, dit kan echt niet’, zei BNR-techpodcaster Ben van der Burg in mei, toen de AP het nieuws naar buiten bracht. ‘Hij heeft jarenlang een lucratieve praktijk opgebouwd met het beschermen van big tech tegen burgers en het maatschappelijk belang’, aldus Evelyn Austin, algemeen directeur van privacystichting Bits of Freedom.

Pro-bigtech

Zijn Zuidaskantoor, De Brauw Blackstone Westbroek, schrijft in zijn profielschets: ‘Potjewijd is vooral bekend vanwege zijn bijstand aan multinationale ondernemingen bij grote handhavingsacties van gegevensbeschermingsautoriteiten en vanwege zijn verdediging van bedrijven tegen massaclaims van ngo’s en consumentenorganisaties.’

Een angst van critici is dat Potjewijd met die ervaring een pro-bigtechperspectief meeneemt naar zijn rol als voorzitter van de AP, waardoor de toezichthouder aan invloed inlevert.

Dat ziet de toezichthouder zelf anders: ‘Hij weet veel over gegevensbescherming’, schrijft vicevoorzitter Monique Verdier in een verklaring. ‘Maar zijn intrinsieke motivatie om mensenrechten te versterken en de democratie te beschermen, is nog belangrijker.’

‘Het is juist een voordeel dat er iemand aan het roer komt te staan die weet met wat voor bijltje er wordt gehakt’, zegt ook John Morijn, bijzonder hoogleraar recht en politiek aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Ik denk dat er in de bigtechwereld de grootste zorgen zijn over deze aanstelling.’

Gericht op praktijk

Zelf wilde Potjewijd nog geen vragen van de Volkskrant beantwoorden, daarvoor wil hij eerst langer bij de AP aan de slag zijn. Meer inzicht over zijn achtergrond en karakter moet daarom komen van mensen die met hem hebben gewerkt.

‘Ik ken hem als open, integer en strategisch’, zegt voormalig De Brauw-collega Martijn Snoep. Dat merkte hij direct toen Potjewijd in 1998 begon bij het advocatenkantoor. ‘Hij was net cum laude gepromoveerd in Leiden, met een theoretisch onderzoek getiteld Beschikkingsbevoegdheid, bekrachtiging en convalescentie – een romanistische studie. Ik dacht: nou, dat wordt wat. Maar hij bleek juist erg op de praktijk gericht. Hij zei vaak: als je iets niet aan een 10-jarige kunt uitleggen, dan heb je het niet begrepen.’

Ook Snoep verruilde een baan bij De Brauw voor het voorzitterschap van een nationale toezichthouder, de Autoriteit Consument & Markt (ACM). Ervoer hij geen belangenconflict bij die overstap? ‘Ik heb als advocaat ook voor grote bedrijven tegen de ACM geprocedeerd’, zegt hij. ‘Goede advocaten begrijpen dat ze zich niet moeten identificeren met cliënten.’

Democratie stutten

Snoep stopte juist als advocaat omdat hij ‘graag in het publieke belang’ wilde werken, zegt hij. ‘Ik had geen zin meer in eenzijdige belangenbehartiging.’ De overstap van Potjewijd verbaast hem niet: ‘Hij heeft een groot hart voor de samenleving.’

Dat ontdekte hoogleraar Morijn toen hij in 2023, na de verkiezingsoverwinning van de PVV, een inmiddels verwijderd bericht plaatste op X. ‘Ik schreef dat we niet naïef moeten zijn over de opkomst van extreme politieke krachten’, zegt Morijn. ‘Potjewijd was een van de eersten die contact met me opnam, met de vraag wat hij concreet kon doen om de democratie te stutten.’

Na hun gesprekken zorgde Potjewijd er bijvoorbeeld voor dat de advocaten van De Brauw meer pro-bonowerk gingen doen om de toegang tot juridische hulp te vergroten.

Superteleurgesteld

Wat voor veranderingen Potjewijd bij de Autoriteit Persoonsgegevens gaat doorvoeren, moet nog blijken. Voor Bits of Freedom-directeur Austin is het duidelijk dat er veel moet gebeuren: ‘Wij zijn op dit moment superteleurgesteld in de toezichthouder.’

De AP handhaaft volgens haar te weinig, rondt te weinig onderzoeken af en verwerkt klachten te langzaam. Het resultaat: ‘Bedrijven en overheden overtreden nog steeds op grote schaal de privacywetten. Het lukt de AP niet om gedragsverandering af te dwingen.’

Dat de AP veel omhanden heeft, is zacht uitgedrukt. In de eerste plaats ziet de organisatie toe op de uitvoering van Europese privacywetten in Nederland. De toezichthouder behandelt ingezonden klachten, toetst wetsvoorstellen en geeft voorlichting aan overheden, bedrijven en organisaties.

Bovendien is de AP coördinerend toezichthouder op het gebruik van algoritmes en daarom betrokken bij het toeslagenschandaal. Ook wordt de AP de aangewezen Nederlandse partij om de uitvoering van de nieuwe Europese AI-verordening te monitoren.

Flitsveilingen

Dat grote takenpakket verzacht de kritiek van Austin en andere privacy-experts niet. Gevraagd naar de staat van gegevensbescherming in Nederland, steekt ICT-hoogleraar Frederik Zuiderveen Borgesius (Radboud Universiteit) meteen van wal over de markt voor online advertenties. Die is volgens hem al jaren in strijd met de privacywetten. Voor Potjewijd is daar veel te winnen, denkt hij.

Via websites en apps verzamelen marketingbedrijven op grote schaal gegevens van gebruikers, die in geautomatiseerde flitsveilingen worden doorverkocht aan derde partijen. Die informatie wordt weer gebruikt om advertenties en tijdlijnen op sociale media te personaliseren.

Dat veilingsysteem is een zwarte doos, waarbij persoonsgegevens via partijen als Google van het ene naar het andere bedrijf vliegen. Zuiderveen Borgesius: ‘Dat deze sector zo groot heeft kunnen worden, komt mede door een gebrek aan handhaving.’

Privacy-expert Floor Terra van Privacy Company, die tot 2018 inspecteur was bij de AP, meent dat capaciteitstekorten bij de AP dit werk belemmeren. Daarmee is niet alles gezegd, blijkt uit onderzoek dat Terra uitvoerde. In 2016 deed de AP jaarlijks drie onderzoeken per voltijdmedewerker. In 2025 was dit gekelderd naar 0,1. Nu doet de AP meer dan alleen onderzoek, maar Terra vraagt zich wel af: hoe kan dit?

Werkdruk

Eén reden, zegt afzwaaiend AP-voorzitter Aleid Wolfsen, is dat de AP door de belangrijkste Europese privacywet, de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), wordt verplicht om élke privacyklacht te behandelen die particulieren of organisaties indienen. Die zijn sterk in aantal toegenomen: in 2025 waren er 13.500, 75 procent meer dan in 2024. Dit legt een grote administratieve druk op de AP.

Toch meent Terra dat hier kansen voor verbetering liggen voor Potjewijd: de capaciteit die de AP wél heeft, wordt nu niet effectief ingezet. Zo overtraden diverse politieke partijen in 2023 de privacywet door bezoekers van hun websites zonder toestemming te ‘tracken’. Journalisten publiceerden erover, de AP waarschuwde de overtreders, maar jaren later zijn er nog steeds signalen dat er op grote schaal wordt getrackt.

Terra: ‘Dit kan zo blijven doorgaan, en zo leren organisaties: je moet het bij de AP wel héél bont maken, wil er iets gebeuren.’

Discriminerende algoritmes

Een belangrijk voorbeeld hiervan voor Bits of Freedom-directeur Austin zijn de tientallen discriminerende algoritmen die de AP vorig jaar aantrof. De Belastingdienst gebruikte die om aangiften te controleren op mogelijke fraude – illegaal, net als bij de toeslagenaffaire.

Als reactie besloot de AP een ‘plan van aanpak’ te vragen van de Belastingdienst, die op last van de toezichthouder de algoritmes op non-actief zette. Verder werden geen handhavingsmiddelen ingezet, aldus Follow the Money.

Daar snapt Austin niets van: ‘De AP bereikt het doel dus niet, dat de Belastingdienst de wet naleeft, en zet maar een soort consultancytraject op. Dat klinkt voor ons als de omgekeerde wereld.’

Wolfsen verdedigt deze aanpak. ‘De overtreding moet stoppen en gedupeerden moeten eventuele schade vergoed krijgen. Dat vinden wij belangrijker dan het opleggen van boetes’, zegt hij. ‘We moeten ons altijd afvragen: is de overtreding zo erg dat we boven op de schadevergoedingen nog een boete opleggen?’

Geen ronkend resultaat

Dit speelde ook in april, nadat was vastgesteld dat de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) discriminerende selectiecriteria had gebruikt om fraude op te sporen bij aanvragen voor studentenbeurzen. Studenten kregen schadevergoedingen van tussen de 500 en 2.000 euro, maar boetes voor DUO bleven uit.

‘Eigenlijk hadden we hier een grote boete moeten opleggen’, zegt Wolfsen. ‘Maar het kostte al 80 miljoen euro om de schadevergoedingen uit te keren en de systemen aan te passen. De slachtoffers zijn dan gecompenseerd en de organisatie heeft dan al grote kosten gemaakt, dus een boete heeft geen zin.’

Overigens heeft de AP in de tien jaar dat Wolfsen er leiding aan gaf wel degelijk grote boetes uitgedeeld. Ze legde bijvoorbeeld samen met de Ierse toezichthouder 1,2 miljard euro boete op aan Meta, en gaf de Belastingdienst eerder 3,7 miljoen euro boete.

Daarnaast benadrukt Wolfsen dat de AP veel preventief werk doet, dat per definitie geen ronkende resultaten oplevert: ‘Tijdens corona hebben we met strenge adviezen kunnen helpen voorkomen dat de Telecomwet werd aangepast om locatiegegevens van mensen door te sluizen naar het RIVM (om te voorkomen dat te veel mensen samenkwamen en zo het virus verspreidden, red.).’

Kunstmatige intelligentie

Wat worden de grootste uitdagingen voor Potjewijd? ‘Kunstmatige intelligentie’, zegt Wolfsen direct. ‘Denk aan mensen die chatbots gebruiken voor psychologische hulp, of bij verkiezingen. De manier waarop AI zelf discrimineert, dat wordt een grote uitdaging voor de AP.’

De kritische privacy-experts geven andere antwoorden. Austin van Bits of Freedom wil allereerst benadrukken dat ze ondanks haar scepsis ‘hoopvol’ is dat Potjewijd voor een ‘frisse wind’ gaat zorgen. ‘Ik hoop dat de focus van de AP helderder wordt en dat ze gaan handhaven op terreinen met de grootst mogelijke impact. Dat zal een rimpeleffect veroorzaken en mensen doen inzien: ik moet echt mijn best doen, anders komt Potjewijd achter me aan.’