Het vuur schept, het vuur vernietigt en het vuur is leidraad voor de logica

„Het vuur komt alles oordelen en achterhalen.” Het is (in de vertaling van Paul Claes) een van de overgeleverde fragmenten van de Griekse filosoof Herakleitos, die rond 500 voor Christus leefde in Ionisch Klein-Azië, het huidige Turkije. Een naar verluidt solitaire man, wiens wijsgerige werk is overgeleverd in vaak cryptische fragmenten. Met als de bekendste panta rei, ‘alles stroomt’ (oftewel, je stapt nooit twee keer in dezelfde rivier) en polemos pantoon pater, ‘strijd is de vader van alles’.

En die over vuur dus. Want het vuur oordeelt niet alleen – een prelude op het christelijke Laatste Oordeel, volgens sommige commentaren – het is ook ‘verstandig’ (phronimos), ‘schaarste’ (chresmosyne) en ‘overvloed’ (koros). Wat bedoelt hij daarmee? Claes ziet er een soort dialectiek in: het Vuur verenigt alles in zich, maar tegenstrijdig: „Het schept en vernietigt tegelijkertijd.” Dat kun je wel zeggen, want in nog een ander fragment heet het dat het vuur de wereld maakt én onderuithaalt. Het is „een eeuwig levend Vuur dat in dezelfde mate ontvlamt als uitdooft”.

Vroege Griekse filosofen als Herakleitos zochten naar het kosmische arche, het oerprincipe waaruit alles tevoorschijn was gekomen – en wie weet weer in ten onder gaat. En wat ligt er dan meer voor de hand dan een van de vier traditionele elementen aarde, water, lucht en vuur? Herakleitos koos voor het vuur dat licht en warmte geeft, energie dus, maar dat ook alles kan vernietigen en platbranden. Vuuroffers, om de goden gunstig te stemmen en de kosmische harmonie in stand te houden, waren schering en inslag in de antieke wereld, van het oude Griekenland en Mesopotamië tot in India.

Ook in meer strikt filosofische zin waren het niet alleen de oude Grieken die er hun vingers aan brandden. In India, eveneens bakermat van een respectabele wijsgerige traditie, ontsnapte het vuur aan de priesters en mythen en dook het op als een standaardvoorbeeld in filosofische logica. Ja, logica – want ondanks het hardnekkige vooroordeel dat alles in het oude India draait om mystiek en spiritualiteit, kent het filosofische scholen die in logica, taalanalyse en kennisleer niet onderdoen voor de toenmalige Europese of die zelfs overtreffen (zoals in de taalkunde van Panini, circa 500 na Christus).

Een ervan is de nyayaschool (van Sanskriet nyaya, dat zoveel betekent als ‘regel’ of ‘rationele methode’), die zich toelegde op kennisleer, logica en taalfilosofie. Als hoofdwerk gelden de Nyaya Sutras van Aksapada Gautama, gedateerd rond de tweede eeuw na Christus. Dat werk beoogt, niet minder ambitieus dan de inzet van latere Europese filosofen als Descartes, Kant of Husserl, een grondslag te leveren voor rationeel onderzoek naar de aard van de werkelijkheid.

Een logica met beperkingen

Logica, met regels voor geldig redeneren, is daarbij onontbeerlijk. Bij de Grieken was de logica van Aristoteles oppermachtig, met het bekende drievoudige syllogisme: alle mensen zijn dieren (majorpremisse), dieren zijn sterfelijk (minorpremisse), dus mensen zijn sterfelijk (conclusie). Een logica met beperkingen (transitieve relaties zijn er niet goed in uit te drukken, zomin als de modale begrippen ‘mogelijk’ of ‘noodzakelijk’) die het niettemin heel lang volhield. Tot de wiskundige Gottlob Frege eind negentiende eeuw een revolutionair nieuw systeem bedacht, dat logica schoeide op de leest van functies en variabelen.

Dáár waren de Indiase filosofen van de nyayaschool nog niet aan toe. Maar zij – en anderen, uit boeddhistische scholen – bedachten mét vuur in het brein wel een logica die interessant afweek van de aristotelische. In plaats van het Griekse drievoudige syllogisme ontwikkelden zij een redeneerschema in vijf stappen, de pancavayava. Dat schema begint met een bewering (‘er is vuur op de berg’), waarna een reden volgt (‘want er is rook op de berg’), dan komt een algemene regel met voorbeeld (‘waar rook is, is vuur, zoals in de keuken’), vervolgens de toepassing van die regel op de bewering (‘omdat de berg rook heeft, heeft hij ook vuur’) en ten slotte de conclusie (‘er is vuur op de berg’).

Het schema komt ons vreemd voor, gewend als we zijn aan het Griekse syllogisme. Niet alleen door die vijf in plaats van drie stappen, maar ook omdat het begint met wat het wil bewijzen en – foei – een empirische waarneming bevat (het voorbeeld van de keuken). Is het wel deugdelijke logica? Jazeker, vinden ook moderne historici van de logica. Het schema duikt veelvuldig op in de klassieke Indiase filosofie, onder meer om de onsterfelijkheid te bewijzen van atman, het zelf. Dat gaat zo: het zelf is eeuwig (bewering), want het kan niet zintuiglijk waargenomen worden (reden), datgene wat niet door de zintuigen kan worden waargenomen is eeuwig, zoals de ruimte (voorbeeld), het zelf is niet waarneembaar (toepassing), dus het is eeuwig (conclusie). Je hoeft de conclusie niet voor waar aan te nemen, maar de redenering is geldig.

Vuur duikt in zulke redeneringen vaak op, ook in redeneringen waar van alles op af te dingen is. De grote boeddhistische wijsgeer Nagarjuna (circa 150-250 na Christus) gebruikte graag vurige voorbeelden om zijn opponenten uit de hindoeïstische scholen mee om de oren te slaan. Hij wilde aantonen dat alle stelligheid over kennis van de werkelijkheid op drijfzand berust. De begrippen waarmee we denken over onszelf en de wereld zijn in laatste instantie tegenstrijdig en ‘leeg’ (sunya). Zijn tegenstanders houden daarentegen vol dat ons kenvermogen (vaak vergeleken met licht of vuur) evident reëel is. Dat weten we volgens hen omdat – daar is de vergelijking weer – vuur niet alleen de objecten toont die het verlicht maar daarmee meteen ook zichzelf onthult. Dat is een misverstand, aldus Nagarjuna, want die objecten bestonden al voor het vuur ze aan het daglicht bracht maar het vuur zelf natuurlijk niet – dus de analogie loopt spaak. De redeneringen zijn vaak subtiel en zonder de Indiase context moeilijk te volgen, maar dat het er vurig aan toe ging tussen de opponenten is evident.

Geslaagde rituelen

Buiten de filosofie bleef het vuur (agni) branden in rituelen. De Nederlandse sanskritist en filosoof Frits Staal (1930-2012), die ook boeken schreef over Indiase logica en mystiek, bestudeerde het aloude Vedische vuurritueel uitputtend in het tweedelige Agni. The Vedic Ritual of the Fire Altar (1983). Hij ontwikkelde er ook een theorie over. Volgens Staal gaat het bij zulke archaïsche riten om „regels zonder betekenis” die niettemin strikt moeten worden nageleefd om het ritueel te laten slagen. Zo ook bij het twaalfdaagse agnicayana-ritueel van Indiase brahmanen waarbij hij in 1975 aanwezig mocht zijn.

Als metafoor kan vuur natuurlijk juist heel veel betekenen. Het staat in literaire en esoterische tradities voor hartstocht, geestdrift, maar ook voor spirituele loutering en zuivering. Creatie en destructie. Van het levend verbranden van ketters en heksen in de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd tot het wraakzuchtige brandstichten in scholen op Oudejaarsavond of zelfs het snelwandelen over hete sintels waar kermisklant Emile Ratelband in de jaren negentig een gimmick van maakte. In horrorfilms werkt die aloude rituele fascinatie met de kracht van vuur nog altijd door, van Carrie (1976) waarin een school vol puberale pestkoppen in vlammen opgaat tot de neo-heidense mensenoffers in het beklemmende Midsommar (2019).

Ook het christendom blaast het vuur aan. Sodom en Gomorra, steden vol zonde en verderf, worden in het Oude Testament vernietigd door zwavel en vuur (Genesis 19: 24-25) In de Openbaring van Johannes (20:14) spreekt de Bijbel van een „poel van vuur” die bij het Laatste Oordeel de ongelovigen zal verzwelgen, hun tweede dood: „En als iemand niet bleek ingeschreven te zijn in het boek des levens, werd hij in de poel van vuur geworpen.” Het vuur speelt in het Nieuwe Testament gelukkig ook een genadiger rol. In Exodus (3:2) spreekt God Mozes toe vanuit een brandende braamstruik (die door het vuur niet wordt verteerd, Gods belofte van behoud). Na de wederopstanding van Jezus verschijnt het boven de hoofden van zijn apostelen, tijdens Pinksteren. „En aan hen werden tongen als van vuur gezien. […] En zij werden allen vervuld met de Heilige Geest en begonnen te spreken in andere talen, zoals de Geest hun gaf uit te spreken” (Handelingen 2:3-4). Vuur staat hier voor: inspiratie, begeestering.

In andere godsdiensten en religieuze tradities is die koppeling van vuur aan goddelijke openbaring eveneens wijdverbreid. In het Perzische zoroastrisme, een leer van kosmische strijd tussen een oppergod (Ahura Mazda) en de heer van boze machten (Angra Mainyu), is het uiteindelijk Licht of Vuur dat overwint. Echo’s van die spiritueel-kosmologische strijd klinken door in het christendom en later in de islam, die het dualisme afzweren ten faveure van een almachtige scheppende God.

In de moderne filosofie, met het oprukken van wiskundig onderbouwde natuurwetenschappen, begint dit vuur langzaam te doven. De big bang vervangt het vuur van Herakleitos als kosmisch beginpunt. Spirituele ervaringen en religieuze vervoering worden onderwerpen voor de menswetenschappen. Filosofen buigen zich er niet meer uitgebreid over, of het moet zijn in literaire of associatieve vorm. Zoals Désanne van Brederode, die in haar boek Hoe het vuur te redden (2024) een „filosofische zoektocht” onderneemt naar de teloorgang van vuur in het moderne leven, voor haar gesymboliseerd door een cd met digitaal nagemaakt haardvuur. Waar zijn de echte vlammen, vraagt ze zich af, waaraan ze zich als kind nog heilzaam brandde? Met heimwee schrijft ze: „Wat goed dat ik zo jong al mijn vingertje mocht branden. De eerste aanraking met vuur is: bestaan. De felle zin ervan beamen. Huilend, zonder spoortje slachtofferschap en/of zelfbeklag.”

Roep om bezieling

Je kunt zeggen: gelukkig, we zijn een lange weg gekomen sinds die „felle zin” – zeker heksenverbrandingen zijn toch niet echt iets om heimwee naar te hebben. Maar Van Brederode raakt wel een snaar: de roep om bezieling, nieuw elan en ‘vuur’ in de samenleving is onmiskenbaar na de veelbezongen deconfiture van het neoliberalisme.

Tot in het extreme. Verlangen naar een vurige omwenteling klinkt door bij tal van cultuurcritici die de geestloze liberale samenleving aanklagen en hunkeren naar de Apocalyps. Ze zijn in de Verenigde Staten te vinden onder christen-nationalisten die in de oorlog in Iran de voorbode zien van Armageddon en de terugkeer van Jezus op aarde. Onder islamitische terroristen die in hun strijd met Satan aanslagen op ongelovigen of, nog erger, afvalligen. Maar ook onder seculiere onheilsprofeten op de uiterst rechtse flank in Europa, die ervan dromen ‘het Systeem’ in vlammen te zien opgaan. Strijd of oorlog (polemos) is voor hen opnieuw een vitale bron, een scheppende kracht die een futloze liberale samenleving nieuw leven moet inblazen.

In zulke pyromane fantasieën eet de filosofie als denkende discipline zichzelf op, ondanks de inspanningen van Aristoteles, de nyayalogici en talloze andere subtiele en strenge denkers van Griekenland tot India en China. Soms ten gunste van een mythisch en obscuur wereldbeeld dat wordt rondgepompt door sociale media en YouTube-kanalen. De Franse politicoloog Arnaud Miranda zet dit brandbare gedachtengoed netjes – zelfs iets te netjes – uiteen in Dark Enlightenment. Hoe een nieuwe radicaal-rechtse ideologie de wereld verovert (2026). Op het omslag van een ander eigentijds boek, Frédéric Martels Tegen het Westen (2026), een lijvig – zelfs al te lijvig – overzicht van antidemocratische ideologieën wereldwijd, prijkt niet voor niets: een doosje lucifers.

Wat zou Herakleitos, de wijsgeer die als een van de eersten het vuur van de rede liet vonken, vinden van zulke pyromanie? We weten het niet, maar hebben wel dit uit het leven gegrepen fragment van hem (opnieuw in de vertaling van Paul Claes): „Een man die dronken is laat zich door een jong kind leiden, wankelend weet hij niet waar hij loopt, omdat vocht zijn geest bedwelmt.”

Ook vuur kan bedwelmen.