De nasleep van de oorlog kan een ramp worden voor Oekraïne en Europa

Het artikel van Sergey Maidukov in de Volkskrant van 27 juli is, ondanks de zwaarte van de boodschap, een verademing en baanbrekend. Voor de gewone lezer is het mogelijk nog een opsomming van de ellende die de Russische agressie tegen Oekraïne heeft veroorzaakt, maar voor degenen die zich actief bezighouden met de gevolgen van deze oorlog zet het een belangrijk en vaak onbesproken thema op de agenda: wat ons na de oorlog te wachten staat.

Oekraïense autoriteiten praten hier niet graag over. Begrijpelijk: hun aandacht gaat vooral uit naar het winnen van deze oorlog; wat na de oorlog komt, is meer iets voor later. En als het al ter sprake komt, gaat het vaak om zeer zichtbare gevolgen: de herbouw van de vernietigde dorpen, steden en infrastructuur, het zo veel mogelijk repatriëren van Oekraïners die nu in het buitenland verblijven en die moeten helpen het land op te bouwen, en ervoor zorgen dat de economie weer zelfstandig draait en niet van buitenlandse steun afhankelijk is. En, uiteraard, zorgen dat Rusland buiten de deur blijft, door middel van een sterke defensie en internationale samenwerkingsverbanden.

Andere waarheid

Het verhaal moet positief blijven, om de moed erin te houden en de Russen geen kans te geven de wil van het Oekraïense volk te breken – en ook om het Westen ervan te overtuigen dat voortdurende steun niet alleen nodig is, maar ook zin heeft. Echter, er sluimert ook een andere waarheid die minder rooskleurig is en niet onder het tapijt kan worden geschoven: er komt een tsunami aan problemen op Oekraïne af, en als men zich daar niet nu op voorbereidt, wordt het een regelrechte ramp.

Na de oorlog keren honderdduizenden militairen terug naar huis. Naar families die of zelf hebben geleden onder de Russische bommenterreur, of die jaren in het buitenland hebben gewoond, waar vrouwen en kinderen een geheel nieuw leven hebben opgebouwd en geleerd hebben voor zichzelf op te komen. Een belangrijk deel van de nu 6 à 7 miljoen vluchtelingen keert niet meer terug, vaak omdat er niets meer is om naar terug te keren.

Recent onderzoek in Nederland wees uit dat slechts 21 procent van de vluchtelingen in Nederland er zeker van is dat zij willen terugkeren. Maar degenen die terugkeren, treffen thuis echtgenoten, vaders en broers aan die de vreselijkste dingen hebben meegemaakt. Het is niet moeilijk zich de gevolgen voor te stellen: huiselijk geweld en echtscheidingen op grote schaal; het gebeurt nu al. Veel veteranen zullen de connectie met het gezin en de vertrouwde leefomgeving maar moeilijk hervinden – of helemaal niet.

Voor terugkeer in de burgermaatschappij zijn gezin en samenleving essentieel, maar er gebeurt nog steeds te weinig om mensen hierop voor te bereiden. Een deel van de veteranen zal geen werk kunnen vinden, en dreigt uiteindelijk te ontsporen. De kans dat ze in het criminele milieu belanden, is groot, en duizenden – zo niet tienduizenden – krijgen problemen met justitie en belanden uiteindelijk achter de tralies.

Donkere toekomst

Met steun van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken bereidt de Nederlandse stichting Federatie Global Initiative on Psychiatry (FGIP) Oekraïne al sinds de invasie van februari 2022 voor op deze donkere toekomst. In Kyiv is een universitair kenniscentrum opgericht op het gebied van psychische ondersteuning van militairen, veteranen en hun families: het Veteran Mental Health Center of Excellence (VMHCE).

Een van de eerste rapporten die het centrum uitbracht, is gericht op de noden van de familieleden van militairen en veteranen, om zo steunprogramma’s te kunnen ontwikkelen die daadwerkelijk effect sorteren. Ook met steun van het ministerie wordt al jaren gewerkt aan de ontwikkeling van speciale zorg voor veteranen binnen het gevangeniswezen.

Cijfers uit onder meer het Verenigd Koninkrijk laten zien dat we een toestroom van vele duizenden veteranen binnen het gevangeniswezen kunnen verwachten. Het is zaak programma’s te ontwikkelen om hen te rehabiliteren en voor te bereiden op terugkeer naar een burgerleven zonder criminaliteit. Dat is geen sinecure, want een paar jaar achter de tralies in Oekraïne vormt een perfecte opleiding tot crimineel.

En dit probleem beperkt zich niet alleen tot Oekraïne. Gefrustreerde veteranen, die goed getraind zijn en weten hoe ze wapens kunnen gebruiken en geen andere manier zien om het hoofd boven water te houden dan door middel van criminaliteit, blijven niet alleen in Oekraïne, maar waaieren uit over heel Europa. Het is derhalve ook voor Europa zaak dat dit wordt aangepakt.

Huiselijk geweld en criminaliteit

De problemen doen zich nu al voor. Het aantal gevallen van huiselijk geweld en criminaliteit neemt snel toe en het aantal veteranen binnen het gevangeniswezen heeft inmiddels de duizend gepasseerd. Van de huidige veteranen zit naar schatting 16 procent zonder werk. Alle alarmbellen rinkelen, maar donoren mijden deze thema’s omdat ze te negatief zouden zijn en het beeld van de Oekraïense heroïek zouden beschadigen. Heel begrijpelijk, maar zonder interventies raakt dat beeld later veel meer beschadigd. Dat de Oekraïense overheid dit niet van de daken schreeuwt, is begrijpelijk. Maar westerse donoren zouden beter naar de toekomst moeten kijken en inzien dat steun op dit terrein het land – en Europa – voor een ramp behoedt.