Is Indonesië op weg naar bankroet? Crisis dreigt, maar president Prabowo blijft geld als water uitgeven

Een greep uit de Indonesische krantenberichten van de laatste tijd: president Perry Warjiyo van de centrale bank stapt op; de roepia schommelt nog steeds rond een historisch dieptepunt; het aantal banen kromp dit jaar verder met ruim dertigduizend; een fabrikant van elektrische auto’s kiest liever voor Vietnam als productielocatie; de beursindex is 30 procent gezakt wegens kapitaalvlucht; studentenorganisaties eisen dat president Prabowo Subianto ophoudt met zijn geldverslindende megaprojecten en iets doet aan de stijgende kosten van het levensonderhoud.

Prabowo ontkent dat zijn land – de vierde economie ter wereld naar koopkracht – afkoerst op een crisis. Hij onderstreept dat de groei nog steeds een kloeke 5,6 procent bedraagt. In een speech vergeleek de president vorige week zijn critici met londo ireng, Javaans voor ‘zwarte Nederlanders’. De term verwees ooit naar Ghanese huurlingen in het koloniale leger, maar werd later uitgebreid met Indonesiërs die aan Nederlandse zijde vochten tijdens de onafhankelijkheidsoorlog.

‘Zij bestaan nog steeds, het zijn nu journalisten, analisten, ngo’s’, aldus Prabowo. Op schamperende toon: ‘Ze beweren al maanden dat Indonesië gaat instorten. Eerst zou het in april gebeuren, daarna in mei, juni, juli… Maar er gebeurt niks!’

Prabowonomics

Ondanks de martiale retoriek is het waarderingscijfer voor de president gezakt van 80 naar 50 procent. Steeds minder mensen geloven nog in Prabowonomics: een centraal geleid model met een hoofdrol voor staatsbedrijven, grote populistische projecten en de verkoop van natuurlijke hulpbronnen. Buitenlandse investeerders haken discreet af en rijke Indonesiërs brengen hun geld haastig in veiligheid in Singapore of Dubai. Wat is er aan de hand?

Het genoemde groeicijfer van ruim 5 procent klopt. Maar, waarschuwen deskundigen, dat getal verbloemt een structureel probleem van de Indonesische economie. Het land verdient zijn geld vooral met nikkel, kolen, aardolie, gas, goud, hout, vis en palmolie. Voornamelijk door de natuur geschonken producten dus, al eist de regering sinds enkele jaren dat afnemers een deel van de verwerking in Indonesië uitvoeren.

Desondanks komen de opbrengsten voornamelijk terecht bij een kleine groep oligarchen in Jakarta en bij buitenlandse bedrijven. De gewone man merkt weinig van de groei. Sterker: hij klaagt dat het leven duurder wordt en dat zijn baan steeds minder zeker lijkt.

Industrie blijft achter

De industriële sector, die de meeste banen oplevert, blijft steken in Indonesië. Het land maakte, conform het gangbare ontwikkelingsmodel, gebruik van de omvangrijke en jonge bevolking door fabrieken op te zetten waar goedkope arbeidskrachten eenvoudige spullen maken als Nike-schoenen en H&M-kleding.

Als het opleidingsniveau stijgt, zo is de bedoeling, volgen producten met meer toegevoegde waarde zoals elektronica en chemie. Dan stijgen ook de lonen en ontstaat er een middenklasse.

Sommige landen ontwikkelen zich nog verder dankzij een uitgekiende samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en universiteiten, en gaan geheugenchips of elektrische auto’s ontwerpen en exporteren. Buurlanden als Maleisië en Vietnam lukt dat, Indonesië niet.

Wispelturig bestuur

In tegendeel, op Java sluit de ene na de andere textielfabriek. Potentiële investeerders klagen dat het opleidingsniveau in Indonesië tekortschiet, vaardigheden niet aansluiten, de regelgeving verwarrend is, de corruptie wijdverbreid en het openbaar bestuur wispelturig. Zo verraste Prabowo in mei ondernemers met de mededeling dat de belangrijkste producten voortaan alleen via een nieuw staatsbedrijf geëxporteerd mogen worden. Ook trok hij tientallen licenties van mijnen en plantages in.

De werkloosheid is nog bescheiden, minder dan 5 procent, maar dat gaat over de formele sector. Meer dan 60 procent van de Indonesiërs – en dat aandeel groeit – verdient zijn dagelijkse nasi in de informele sector als straatverkoper, motorkoerier of klusjesman.

Onder schoolverlaters is de werkloosheid 17 procent. Wie afstudeert, heeft in Indonesië weinig kans een passende baan te vinden. Dat verklaart waarom studenten regelmatig demonstreren tegen Prabowonomics met als slogan Menuju Indonesia Bangkrut (op weg naar bankroet) en #TataUlangIndonesia (reorganiseer Indonesië).

Reusachtige staatsboerderijen

Trekt de president zich iets aan van de protesten, dalende beurskoersen en wegrennende investeerders? De oud-generaal zette onlangs het leger in om een protestmars tegen te houden en lijkt niet van plan zijn ‘nationale strategische projecten’ te stoppen.

Reusachtige staatsboerderijen moeten de voedselzekerheid verhogen, tachtigduizend dorpen krijgen een staatswinkel met voordelige prijzen, er komen drie miljoen nieuwe betaalbare woningen en 83 miljoen schoolkinderen en zwangere vrouwen verdienen volgens hem een gratis lunch. De benodigde tientallen miljarden gaan ten koste van bijvoorbeeld de onderwijsbegroting, gezondheidszorg of infrastructuur.

Deskundigen waarschuwen dat de staat te veel geld uitgeeft en het maximale begrotingstekort van 3 procent in zicht komt. Overschrijding kan het vertrouwen van investeerders een nieuwe knauw geven.

Spannende week

Prabowo lijkt sinds kort toch een beetje te luisteren naar de zwarte Nederlanders om hem heen. Hij heeft een pas op de plaats gemaakt met de bouw van nieuwe keukens voor het gratis lunchprogramma; niet toevallig na de arrestatie van de bestuurders wegens grootschalige corruptie. Ook is de subsidie op benzine flink verlaagd, tot schrik van veel Indonesiërs.

De komende dagen kijken waarnemers met spanning naar de centrale bank. Die richtte zich voorheen louter op het beperken van inflatie en de waarde van de munt, net als De Nederlandsche Bank, maar sinds juni is Bank Indonesia medeverantwoordelijk voor economische groei en werkgelegenheid. Een riskante wijziging, die het vertrouwen in de Indonesische economie verder kan uithollen.

De vraag is daarom deze week: benoemt Prabowo een onbuigzame technocraat als zijn nieuwe bankpresident, of een politiek figuur die braaf doet wat hij zegt?