Amerikaanse topwetenschapper zoekt toevlucht in Nederland: 'Ga niet terug'

In 2024 had Holley-Bockelmann geen idee dat ze nog geen twee jaar later zou emigreren naar de andere kant van de Atlantische Oceaan. Inmiddels werkt de sterrenkundige bij ruimteonderzoeksinstituut SRON en woont ze tijdelijk in een hotel.

Holley-Bockelmann was hoogleraar aan Vanderbilt, een prestigieuze universiteit in Nashville. Ze doet al bijna twintig jaar onderzoek naar zwaartekrachtsgolven en zwarte gaten. Haar levenswerk is LISA, een ruimtemissie die rond 2035 zwaartekrachtgolven en botsingen van zwarte gaten gaat onderzoeken. De missie is een samenwerking tussen de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA en haar Europese tegenhanger ESA.

Aan Vanderbilt stond Holley-Bockelmann aan het roer van een nieuwe onderzoeksgroep, met veertien studenten en vier postdoctoraal onderzoekers. Haar plan was een nationaal centrum voor astrofysica op te zetten. "Als je me vóór de verkiezingen had gevraagd of ik ooit ergens anders zou werken, had ik gezegd: absoluut niet", vertelt ze.

Maar alles veranderde toen de regering van de Amerikaanse president Donald Trump de financiering introk van honderden onderwijsinstellingen. En publiekelijk de strijd aanging met de grote universiteiten zoals Harvard, die de president "te woke" noemt.

Hoe was de sfeer op uw universiteit?

"Er heerste paniek. We hebben psychologen ingeschakeld om studenten te helpen dealen met de situatie en vroegen collega's soepeler om te gaan met deadlines. Sommige studenten hadden het heel zwaar."

Merkte u ook veranderingen in uw werk?

"Ja. Op 20 januari kwam het ene presidentiële decreet na het andere. De regering verbood de erkenning van trans personen en non-binaire mensen, die onderdeel waren van onze onderzoeksgroep."

"We kregen instructies bepaalde woorden van onze website te halen, zoals 'diversiteit', 'gelijkheid', 'vaccinaties', 'vrouw' en 'klimaatverandering'. De 'verboden woorden' mochten ook niet meer worden gebruikt in subsidieaanvragen."

Dat raakte ook jonge onderzoekers. Universiteiten namen minder promovendi aan en subsidies en beurzen vielen weg. Vooral jonge academici uit ondervertegenwoordigde groepen, zoals vrouwen, de lhbtqia+-gemeenschap en mensen van kleur, kregen minder kansen.

Op welk moment dacht u: ik ga hier weg?

"Het Amerikaanse ministerie van Onderwijs stuurde een voorstel naar negen universiteiten, waaronder Vanderbilt. We konden een voorkeursfinanciering krijgen, maar moesten daarvoor allerlei regels volgen. Zo moesten we de instroom van buitenlandse studenten inperken en ervoor zorgen dat zij 'Amerikaanse waarden' uitdragen. Universiteiten mochten zich ook niet meer politiek uitspreken."

"Mijn collega's en ik gingen protesteren, maar de universiteit wees het aanbod niet meteen af. Ook al is er uiteindelijk niks uit voortgekomen, alleen al het idee maakte me woedend. Het was voor mij de druppel."

Vlak daarna werd het budget voor ruimtemissie LISA volledig geschrapt uit een begrotingsvoorstel. Holley-Bockelmann reisde meermaals af naar Washington om leden van het Congres te overtuigen het besluit terug te draaien. Dat gebeurde uiteindelijk. "Maar het laat zien dat NASA mogelijk geen betrouwbare partner meer is voor Europa."

Volgens Holley-Bockelmann neemt ESA al taken over voor het geval NASA zich alsnog terugtrekt.

Vindt u dat Europa zelf meer moet investeren?

"Ja. Het is een kans voor Europa om een leider te worden in de astrofysica. China investeert ook flink. Tegelijkertijd hebben grote ruimtemissies tegenwoordig wereldwijde samenwerking nodig, want geen land kan het alleen."

Waarom ging u naar Nederland?

"Ik zag een vacature voor een LISA-wetenschapper. Door de tekst realiseerde ik me dat de Nederlandse waarden hetzelfde zijn als de mijne. Hier in Nederland kan ik blijven werken aan de wetenschap die me dierbaar is en tegelijkertijd een inclusieve onderzoeksgemeenschap opbouwen."

Inmiddels woont Holley-Bockelmann met haar man, kinderen en katten in een hotel. Daarvandaan zoeken ze naar een vaste woning.

Hoe was het om huis en haard achter te laten?

"De katten vonden de verhuizing vreselijk. We hadden een prachtig huis in de Verenigde Staten, dat hebben we verkocht. De kinderen zijn pubers, dus niks is cool en alles is vreselijk, en tegelijkertijd zijn ze ook enthousiast. Maar ik ben blij dat we verhuisd zijn. Ik wil dat mijn kinderen beseffen dat ze deel uitmaken van een grotere wereld dan alleen de VS."

Niet iedereen kan aanspraak maken op een miljoen. Hoe reageerden uw collega's in de VS?

"Ik had de keuze al gemaakt voordat het fonds bestond. De meeste reacties die ik krijg zijn: gefeliciteerd dat je weg bent. Of: ik wou dat ik ook kon vertrekken. Het is niet makkelijk om een vaste positie te vinden. Ik heb ook loon moeten inleveren om hierheen te komen, en mijn man heeft nu geen baan. Voor veel mensen is dat geen optie."

In het Tulp Fonds is ongeveer 1 miljoen euro per wetenschapper beschikbaar. Dat geld wordt gebruikt om het onderzoek voort te zetten en onderzoekers aan te nemen. Het belandt dus niet op haar privérekening, benadrukt Holley-Bockelmann.

Er is ook kritiek op het fonds voor internationale wetenschappers, omdat het werd ingesteld tijdens grote bezuinigingen op het onderwijs in Nederland onder het vorige kabinet. "Ik begrijp de kritiek, zeker in een tijd van beperkte budgetten. Ik voel me schuldig dat ik het krijg, maar ik hoop het geld te gebruiken om jonge onderzoekers hier te ondersteunen."

Hoe is het afgelopen met uw onderzoeksgroep?

"Een paar zijn vertrokken, omdat ze op een visum in de VS waren en geen risico wilden nemen. Er zijn nog drie mensen met wie ik op afstand samenwerk. Misschien kunnen ze ooit naar Nederland komen."

Gaat u zelf ooit terug?

"Nee, dat weet ik zeker. Behalve dan om familie te bezoeken. Het doet te veel pijn om te zien dat de waarden en mensen die mij dierbaar zijn niet meer meetellen. Ik denk niet dat dit probleem snel opgelost is."