Aandoenlijke zonderling bouwt eigen atoombunker in de Zweedse film ‘Värn’

„Het is echt een bijtertje”, zeggen de mannen die toekijken hoe Karl-Göran Persson (Denis Lavant) lange stukken spoorrails probeert te vervoeren op zijn zware herenfiets. Het lukt pas als hij de rails op zijn trapper legt en weet te stabiliseren. De toeschouwer heeft dan al gezien hoe de koppige Karl allerlei materiaal naar zijn bouwproject heeft vervoerd, van autobanden tot kippengaas. Midden op het Zweedse platteland werkt hij daar onverstoorbaar aan zijn creatie. De spaarzaam ingezette muziek, een vertraagde variant van het geluid van een luchtalarm, geeft een hint over wat hij daar precies aan het bouwen is.

Het Zweedse Värn (Bunker) is een uiterst fysieke film, met een rol die de toch al fysieke Franse acteur Denis Lavant op het lijf is geschreven. Hij mag hier naar hartenlust sjouwen, zijn dak teren en zijn handen gebruiken om muren te stucen. Hij probeert zelfs in zijn eentje met een lange handzaag een dikke boom om te zagen. In een prachtig dansante scène helpt hij iemand bij het met de hand dorsen van graan. Het voortreffelijke Värn zit sowieso vol met oude, vergeten ambachten en antiek gereedschap als de dorsvlegel.

Atoomgevaar

De wat zonderlinge Karl – alleen kinderen vinden hem leuk – doet dit omdat de Zweedse brochure ‘Als er oorlog komt’ hem daartoe oproept. Het in zwart-wit gedraaide Värn speelt zich dan ook af midden in de Koude Oorlog, met angst voor atoombommen of een Sovjetinvasie.

Onwillekeurig zal menig kijker denken aan hedendaagse preppers die vorig jaar angstig werden van de door de Nederlandse overheid aan 8,5 miljoen huishoudens gestuurde brochure ‘Bereid je voor op een noodsituatie’. De tips daaruit verschillen weinig met die uit Karls boekje, waarvan de eerste editie uit 1943 stamt.

Een buurvrouw van Karl haalt de historische overstroming van 1666 aan die plaatsvond in het Zweedse Falun. Deze ‘Dag des Oordeels’ doet dan weer denken aan de huidige klimaatcrisis, met zijn extreme weersomstandigheden. Hedendaagse parallellen die de film bewust evoceert.

De Zweedse regisseur John Skoog baseerde zich op iemand uit zijn jeugd, een man die zich vier decennia lang voorbereidde op een nucleaire apocalyps. Hij filmt de handelingen van Karl in fraaie sequenties, het liefst in long shots waarin we Karl van een afstandje gadeslaan: hoe hij zwoegend door weer en wind door de graanvelden loopt, hoe hij onbevangen met de plaatselijke kinderen speelt of zichzelf in een smalle tobbe wast. Skoog is daarbij minder geïnteresseerd in de psychologie van Karl, maar dat hindert nauwelijks.