In Warschau vinden vele dissidente en gevluchte kunstenaars uit Belarus en Oekraïne een nieuw thuis

In de straten van Warschau is Pools allang niet meer de enige voertaal. Oekraïens, Belarussisch en Russisch klinken overal. Russen zijn er nauwelijks, maar sinds de oorlog in Oekraïne en de aanhoudende repressie in Belarus vonden honderdduizenden Oekraïners en Belarussen hun weg naar de Poolse hoofdstad. Zij serveren hotdogs in minisupermarktjes, werken in cafés voor internationale technologiebedrijven of op de vele bouwplaatsen in de uitdijende metropool. Onder hen zijn ook veel kunstenaars, die in Warschau een nieuw publiek en een nieuwe werkplek proberen te vinden.

Deze dissidente en gevluchte kunstenaars hebben de kunstscene in Warschau wezenlijk veranderd. „Ze hebben de afgelopen jaren een buitengewoon grote impact gehad op onze tentoonstellingen”, zegt curator Magda Lipska van het recent heropende Museum of Modern Art (MSN). Het museum ligt pal naast het iconische Cultuurpaleis, de kolossale wolkenkrabber die Stalin in de jaren vijftig als ‘geschenk’ aan Polen liet bouwen. Het MSN exposeert veelvuldig werk van Oekraïense en Belarussische kunstenaars, organiseerde de Kyiv Biënnale en biedt onderdak aan Belarussische en Oekraïense festivals.

Met de komst van deze kunstenaars is ook de culturele blik van veel Polen veranderd. „Sinds de oorlog in Oekraïne zijn we pas serieus naar kunst daarvandaan gaan kijken”, zegt Lipska. „Post-Sovjetlanden hebben de vreemde eigenschap volledig op het Westen gericht te zijn en niet op elkaar. Deze oorlog heeft onze ogen eindelijk op het oosten gericht.”

Malevitsj en Chagall

Maar die nieuwe belangstelling kent ook hindernissen. Het repressieve Belarus kent geen onafhankelijke kunstinstituten waarmee het MSN kan samenwerken en een groot deel van de Belarussische kunst is geconfisqueerd door Moskou. „Voor kunstenaars in Belarus is het onmogelijk om regimekritische kunst te maken”, zegt Lipska.

En de kunstenaars uit Belarus en Oekraïne worden door hun Sovjetverleden vaak ten onrechte gezien als Russen. „Vooral West-Europeanen zien kunstenaars, zoals kunstschilder Kazimir Malevitsj (geboren in Oekraïne in een Pools gezin) als Rus. Dat is een les die zeker het Westen nog echt moet leren.”

Dat beaamt de Belarussische Pavel Matsukevich, die in het MSN rondloopt omdat hij een van de organisatoren is van een Belarussisch festival in het museumgebouw, waar onder anderen de Belarussische Nobelprijswinnares Svetlana Aleksijevitsj zal optreden. „Belarus heeft door de vele oorlogen en conflicten 99 procent van zijn nationale culturele erfgoed verloren”, zegt Matsukevich. „Wij willen de bijdrage van Belarus aan het culturele werelderfgoed zichtbaar maken – laten zien dat bijvoorbeeld Marc Chagall (geboren in Belarus) niet alleen onderdeel is van de Franse cultuur, maar ook van de Belarussische.”

Ondanks de toegenomen aandacht voor Belarussische en Oekraïense kunstenaars is het niet makkelijk om plekken te vinden waar ze exposeren. Het MSN organiseert regelmatig tentoonstellingen en festivals. Ook zijn er maandelijks of zelfs vaker pop-upfestivals die volledig gewijd zijn aan Belarussische of Oekraïense cultuur, zijn er geregeld concerten en theatervoorstellingen – vaak gericht op de diaspora. Maar vaste broedplaatsen, expositieruimtes of culturele centra kent de stad nauwelijks.

Daar wil de Belarussische curator Olga Mzhelskaya verandering in brengen. Zij opent eind juli Redakcja, een Belarussisch café en galerie – de eerste in Warschau. De plek opent ze niet alleen om Belarussische kunstenaars een podium te geven, maar ook uit noodzaak. Het Belarussische dissidente mediaplatform Reform News, waarvan haar man hoofdredacteur is, heeft dringend geld nodig nu internationale subsidies opdrogen en advertentie-inkomsten uit Belarus ontbreken. „Alle inkomsten uit het café gaan naar Reform News”, zegt Mzhelskaya. De redactie van het platform zit bovenin hetzelfde gebouw.  

Het probleem met subsidies speelt breder, zegt Mzhelskaya. „Veel oudere kunstenaars blijven achter in Belarus. Studiebeurzen, residentieprogramma’s en visa zijn vaak bedoeld voor jongere kunstenaars, om hen de kans te geven zich te ontwikkelen. Maar de vijftigplusser valt daar vaak buiten. Buiten Belarus moeten ze noodgedwongen in een fabriek werken, of als taxichauffeur, om rond te komen, omdat er geen financiële steun voor hen beschikbaar is.”

Ook Lipska van het MSN ziet hoe kwetsbaar de positie van de gevluchte kunstenaars is. „De moed van deze mensen is enorm. Daarom verdienen deze kunstenaars onze steun.”