Filmregisseur Soderbergh omarmt AI: ‘Persoonlijke imperfecties krijgen meer waarde’

Wat maakt kunst waardevol én authentiek? Al snel werpt The Christophers dat soort vragen op. De Amerikaanse regisseur Steven Soderbergh wisselt kleine, experimentele films als Unsane (2018) af met publiekshits als Out of Sight (1998) en de Ocean’s films. Veel van die producties zitten vol Hollywoodsterren en charmante criminelen.

In The Christophers staat de relatie tussen voormalig kunststudent en -vervalser Lori (Michaela Coel) en de ooit beroemde, maar nu gecancelde, narcistische kunstenaar Julian (Ian McKellen) centraal. De kinderen van Julian vragen Lori te solliciteren als zijn assistent, zodat ze achter zijn rug een paar nooit afgewerkte portretten af kan ronden.

Het script is niet alleen erg onderhoudend, maar ook actueel. AI zet ideeën over auteurschap en vakmanschap in de kunsten onder druk. Dat waren geen thema’s die in zijn hoofd speelden toen hij aan de film begon, legt Soderbergh uit als NRC hem spreekt via Zoom. Hij had scenarist Ed Solomon, met wie hij vaker samenwerkt, slechts één simpele zin gegeven om mee aan de slag te gaan. „Oudere kunstenaar aan het einde van zijn carrière krijgt een assistent om zijn werk te organiseren, maar die laat zich aannemen met snode bedoelingen.”

Lees ook

Misdaadkomedie ‘The Christophers’ blijkt een spannende tango tussen boomer en millennial

Zelf zag hij Lori voor zich als een Tom Ripley-achtige figuur uit het werk van Patricia Highsmith, in een kat-en-muisverhaal over de oplichterij van de kinderen. Maar Solomon haalde inspiratie uit de oudere, mannelijke mentoren die hij zelf had in het verleden en waar hij complexe relaties mee had. „Hij verraste me, bracht veel meer diepgang aan: hij liet het verhaal meer om de personages, dan om het plot gaan.”

AI omarmen

Van Soderbergh is bekend dat hij naast de regie, ook zelf het camerawerk en de montage van zijn films doet. En dat hij gretig nieuwe technieken omarmt en ermee experimenteert. Zijn moordmysterie Mosaic (2017) was niet alleen op een streamingplatform te bekijken, maar ook via een app waarbij gebruikers het plot vanuit verschillende perspectieven konden zien; zijn Unsane (2018) was volledig gefilmd met een iPhone. Het verbaast dus niet dat hij ook AI meteen omarmde.

Tijdens het afgelopen filmfestival van Cannes ging zijn documentaire The Last Interview in première, gebaseerd op het laatste radio-interview dat Yoko Ono en John Lennon gaven voordat de voormalige zanger van The Beatles werd vermoord. Soderbergh illustreerde de originele geluidsopnames met archiefbeelden, maar voor zo’n tien procent van de film genereerde hij fantasiebeelden met AI. Had hij tijdens het maakproces van die docu nooit het gevoel dat hij, net als Lori, met het werk van iemand anders aan de haal ging?

„Nee, het voelde niet anders dan een gesprek voeren met een grafisch ontwerper of een visual-effectsbedrijf dat de abstracte beelden kon uitwerken die ik in mijn hoofd had. Het enige verschil was dat het sneller ging. Het was gewoon een goede oplossing voor een serieus probleem: omdat het een documentaire was, hadden we niet veel budget en er bestond geen archiefmateriaal dat ik bij de momenten kon plaatsen waarop John en Yoko in zeer filosofische termen praten. Als deze hulpmiddelen niet hadden bestaan en ik 2 à 3 miljoen dollar tot mijn beschikking had gehad, dan was ik op hetzelfde resultaat uitgekomen.”

Maar het probleem is toch vooral dat AI gebruik maakt van het werk van anderen om tot die resultaten te komen, zonder vergoeding?
Soderbergh: „Dat is wat ik al mijn hele carrière doe. Toen ik The Christophers maakte was mijn referentiepunt het werk van de Britse regisseur John Schlesinger, en dan vooral Sunday Bloody Sunday. Die film was mijn model qua toon en esthetiek en voor de wijze waarop ik creatieve problemen kon oplossen. Dus wat ben ik John Schlesinger verschuldigd?”

Dit is nu eenmaal hoe kunstenaars werken, stelt hij: „Ik heb er zelf ook absoluut geen probleem mee als iemand of een bedrijf werk van mij gebruikt om zichzelf iets te leren of om een model te trainen. Je kunt immers iets bekijken wat ik eerder heb gemaakt en het proberen te imiteren, maar je zult nooit weten welke mentale stappen ik heb gezet om tot een besluit te komen; daardoor zal het eindresultaat nooit hetzelfde zijn.”

Soderbergh benadrukt dat als hijzelf een maker als Schlesinger als referentiepunt gebruikt, hij hem niet probeert te kopiëren. „Ik probeer me onder te dompelen in het gevoel dat hij oproept door bepaalde effecten in te zetten of ervoor kiest iets op een bepaalde manier te laten vertolken. Maar ik breng ook iets van mezelf mee, elementen uit mijn leven en waarin ik geïnteresseerd ben.”

Feitelijk een beetje wat scenarist Solomon met Soderberghs idee voor The Christophers deed dus.

Waardevolle imperfecties

Soderbergh maakt zich serieuze zorgen over de maatschappelijke en economische gevolgen van AI en over achterblijvende wetgeving, maar hij maakt zich voorlopig niet druk over de invloed op creatieve processen of significant banenverlies in de filmsector. „Ik denk dat we pas over een jaar of twee echt een beeld hebben van waar dit heen gaat. Maar ik ben met AI begonnen te werken zodra het beschikbaar was en wat ik tot nu toe merk is dat het nog te veel fouten maakt om de budgettering of planning van een filmproductie aan toe te vertrouwen. Het heeft heel veel toezicht en controle nodig.”

Visueel levert een algoritme dat zich laat inspireren door tienduizenden kunstenaars vaak weinig interessante resultaten op, zegt Soderbergh. Waarschijnlijk helpt het om net als hijzelf slechts een paar specifieke voorbeelden te gebruiken, maar volgens hem botst iedereen die op visueel gebied met AI werkt tegen het probleem aan dat alles een beetje hetzelfde aanvoelt.

„De hoeveelheid werk die je moet verrichten om iets er níét uit te laten zien als AI, leidt ertoe dat je denkt: misschien moeten we dit gewoon live opnemen, dan krijgen we sneller een resultaat waar we tevreden mee zijn.” Soderbergh denkt dat als technologie het voor iedereen mogelijk maakt een bepaald niveau van ‘perfectie’ te bereiken, juist persoonlijke imperfecties meer waarde zullen krijgen.

Een groot deel van de charme van The Christophers is de humor – zoals het geestige, cynische personage Julian. Hij blijkt geen schilderijen meer te verkopen, maar wel met zijn telefoon opgenomen boodschappen aan fans. Als hij deze vaak beledigende video’s ‘signeert’ door in de lucht zijn handtekening te zetten, krijgt hij er meer geld voor. 

Soderbergh: „Ik heb geprobeerd om AI grappen te laten schrijven, maar dat kan het gewoon niet. De sleutel tot goede humor is juist dat iets niet voor de hand ligt. Maar dat kan AI niet omdat het gebaseerd is op alles wat al eens eerder is gebeurd.”

Zou AI komedies meer aanzien kunnen geven? Nu worden ze toch vaak gezien als inferieur aan drama’s? „Ja, ik denk het wel. Dat AI geen levenservaring heeft, wordt volgens mij heel duidelijk zichtbaar wanneer je met humor probeert te werken.”

Zelf schilder worden

De cynische Julian hervindt in zijn film een oprecht enthousiasme zodra hij fysiek, met vingers vol verf, aan een schilderij kan werken. Is dat iets wat Soderbergh herkent? In 2011 kondigde hij zijn pensioen als filmregisseur aan om te gaan schilderen. Hij werd enthousiast over het gegeven dat hij iets nieuws zou leren en onafhankelijk zou zijn van anderen als hij iets wilde maken.

Soderbergh: „Dat meende ik heel serieus, ik nam lessen bij een bekende, zeer getalenteerde schilder in New York. Ik begon niet helemaal bij nul, ik kan redelijk goed tekenen, maar ik was ongeoefend. Ik dacht dus: het vraagt vijf jaar voortdurende oefening en toewijding om op het punt te komen waar ik iets aan de buitenwereld wil tonen.”

Maar na drie maanden ‘pensioen’, stuurde zijn manager het script van de pilotaflevering van de tv-show The Knick. „En ik kon niet verdragen dat iemand anders het zou maken. Toen ik vervolgens opnieuw op de set stond, realiseerde ik me dat ik mijn frustraties over de zakelijke kant van mijn werk, had verward met het werk zelf. En dat ik op de set zijn en filmen heel leuk vind. Dus toen heb ik geprobeerd zo veel mogelijk wat me frustreert in mijn werk te elimineren en te focussen op zaken als filmen en monteren.”

Er was nog een reden om zijn schilderambities in de koelkast te zetten. Net als Julian had Soderbergh zich voorgenomen om portretten te gaan maken. „Want zelf vind ik dat binnen de visuele kunsten het moeilijkste om goed te doen. Al mijn favoriete schilders zijn portretschilders. Maar terwijl ik aan The Knick werkte, besefte ik: de wereld heeft mijn portretten niet nodig. Maar wel meer goede tv-series.”

https://www.youtube.com/embed/jDej0QgRnR0