Brak grondwater als bron voor drinkwater zal straks nodig zijn: ‘Het is volkomen schoon en zuiver’

Tussen de dijk van de Bergsche Maas en de smalle, lange weg naar Drongelen waar slechts sporadisch een fietser langskomt, staat in het Brabantse laagland met zijn talloze tinten groen een splinternieuwe, grijze loods. De roldeur staat halfopen, binnen is het bijna zo schoon als in een laboratorium. Een hemelsblauwe pomp is het middelpunt van een onderzoek dat uniek is in Europa.

Op geruime afstand van de loods legt een groot reclamebord kernachtig uit wat hier gebeurt: ‘Hier doen wij een proef om drinkwater te maken van brak grondwater.’ De afzender: Brabant Water, een van de tien waterleidingbedrijven van Nederland. Bij 2,7 miljoen inwoners en bedrijven in Noord-Brabant en een stukje van Zeeland komt Brabant Water uit de kraan.

‘Zoutachtig’ staat in de Van Dale bij ‘brak’: iets tussen zoet en zout in. Het brakke grondwater zit bij Drongelen ruim 200 meter diep in een oude waterlaag, ontstaan toen dit gebied nog zee was, onder het zoete grondwater waaruit Brabant Water al zijn drinkwater wint. Maar die winning loopt, zoals in heel Nederland, tegen grenzen aan. Het aanbod van drinkwater kan het groeiende aantal huishoudens en de vraag van bedrijven niet meer bijbenen.

Waterleidingbedrijven doen daarom dringende oproepen om zuinig te zijn met het drinkwater, dat tot het beste van de wereld behoort. Douche korter, zeggen ze op hun websites. Sproei de tuin minder, laat dat zwembadje nog even leeg en was al helemaal niet de auto. Voor Brabant Water is het nu code geel.

Vier opties

Het waterleidingbedrijf innoveert om zijn aanbod te vergroten. Technisch liggen daarvoor grofweg vier wegen open: hergebruik van afvalwater, gebruik van regenwater, ontzilting van zeewater of het zout uit brak grondwater halen.

Ze zijn alle vier technisch niet ingewikkeld, zegt Jan Peter van der Hoek, hoogleraar drinkwatervoorziening aan de TU Delft. Aan sommige kleven wel nadelen. ‘Zo drinken mensen liever geen tot drinkwater gezuiverd afvalwater’, begint hij zijn opsomming. ‘En voor de opvang van regenwater heb je veel ruimte nodig. Bovendien: waar haal je dat water vandaan in lange, droge perioden?’

Zeewater zuiveren dan? ‘Dat is erg duur, omdat het veel energie kost.’ Zeewater bevat meer zout dan brak grondwater en kan bovendien vervuild zijn. ‘Antropogene verontreinigingen’, doceert Van der Hoek, ‘verontreinigingen die door de mens zijn veroorzaakt.’ Dat zal niet het geval zijn bij het lichtgezouten water dat zo diep in de grond zit. Alles afwegend: ‘Ik denk dat brak grondwater de meeste perspectieven biedt.’

Om na te gaan of dat zo is, begon Brabant Water twee jaar geleden met het op kleine schaal winnen van brak grondwater. Hier in het uitgestrekte land bleek het diep gelegen grondwater een stuk minder zout dan 7 kilometer noordoostwaarts, onder de waterzuiveringsinstallatie in Genderen. Als de proef slaagt, moet daar vanaf 2030 jaarlijks circa 5 miljard liter drinkwater uit brak grondwater worden geproduceerd.

Proefopstelling

De proefopstelling in de loods produceert nu minder dan 1 procent daarvan. ‘De zuiveringstechniek bestaat al vrij lang’, zegt Jasper Verberk, sectordirecteur productie van Brabant Water. ‘Arabische landen en Singapore maken er al volop gebruik van.’ Hij wijst op de brandschone witte buizen waarin membranen zitten die het zout filteren uit het brakke water dat er onder druk doorheen gaat.

Tot de zomer van 2021 werd geen noodzaak gevoeld om te onderzoeken of drinkwater uit een andere bron kon komen dan zoet grondwater. ‘Ons drinkwater is nu nog honderd procent grondwater’, zegt Verberk, ‘dat is het eenvoudigste en zuinigste te winnen.’ Maar door de hitte en droogte van vijf jaar geleden begonnen de waterleidingbedrijven te beseffen dat ze op zijn minst moesten nadenken over aanvullende bronnen. Temeer omdat in 2021 de winning van zoet grondwater werd gemaximeerd.

‘Grondwater vult zichzelf altijd aan en raakt daardoor nooit op’, legt de productiedirecteur uit. Anders dan bij olie- en gaswinning ontstaat er geen holte als je grondwater uit de bodem haalt. Brak of zoet, het stroomt voortdurend onder onze voeten. ‘Met een snelheid van ongeveer één meter per dag stroomt het vanuit de Ardennen hierheen.’

Of grondwaterwinning eindeloos kan doorgaan is al met al een politieke beslissing, stelt hoogleraar Van der Hoek. ‘Dan heb je het over verlaging van de grondwaterstand. Daar kan de agrarische sector last van hebben en de natuur ook. De politiek moet die belangen afwegen.’

Voor Brabant Water geldt dat de winning van drinkwater op de meeste plaatsen geen directe invloed heeft op de grondwaterstand, legt Verberk uit. ‘Omdat we ons water heel diep uit de grond halen, niet uit de bovenste grondwaterlagen.’ Hij zegt makkelijk meer te kunnen oppompen. ‘Maar vergunningen zijn in Nederland leidend. Die zijn nodig om ons watersysteem in balans te houden. Voor ons betekent het dat wij niet méér zoet grondwater gaan onttrekken op de plekken waar we nu zitten.’ Zodoende koos Brabant Water voor de brakwaterproef – volgens het waterleidingbedrijf als eerste in Europa.

Restwater

Buiten de loods wijst Verberk op een zilveren buis die over de dijk kronkelt richting rivier. ‘Dat is voor het restwater.’ 20 procent van het brakke grondwater bevat na filtratie vijf keer zo veel zout en moet daarom worden geloosd. ‘Voor deze proef mag dat in de Bergsche Maas, maar op grote schaal natuurlijk niet. Dan moeten we een structurele oplossing bedenken.’

Die heeft de wetenschap volgens Van der Hoek nog niet. ‘Universiteiten en onderzoeksinstellingen zijn druk aan het onderzoeken hoe waterleidingbedrijven met die verontreiniging, want dat is het, moeten omgaan’, weet hij. Hetzelfde geldt voor dat andere nadeel van zoutfiltering: ‘Hoe kan dit op een minder energie-intensieve manier?’

De productiedirecteur van Brabant Water wil nog iets anders laten zien en leunt voorzichtig tegen een zwarte cilinder, anderhalve meter in doorsnee, midden in het gras. Het blijkt de rubberen deksel van een meetput, waarvan er bij nadere bestudering dertien in het landschap blijken te staan, tot op een kilometer van de loods. Die bevat peilstokken voor allerlei metingen, sommige tot op 500 meter diepte.

De onderzoeksdata waar Verberks techneutenhart sneller van gaat kloppen, komen uit die waarnemingsputten. Dat je van zout water drinkwater kunt maken, wist Brabant Water al. Maar niet wat er diep onder de grond gebeurt zodra een pomp brak grondwater omhooghaalt. Wat doet dat met de bodem? Gebeurt er iets met de bestaande breuken in de aardlaag? Verandert de ondergrondse stroming? Wat is het effect op de bestaande zoetwaterwinning bóven de brakke grondwaterlaag? En de hamvraag: is winning van brak grondwater op grote schaal mogelijk?

De negen andere waterleidingbedrijven volgen deze ‘pilot’ met grote belangstelling, weet Verberk. Brak grondwater vind je immers overal in Nederland en overal zoeken ze aanvullende bronnen. Zeker na de conclusie van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) van eind april: de overheid moet ingrijpen om de nationale watervoorziening op peil te houden.

Regendouches

De grondwaterspiegel daalt door droogte, waardoor de concentratie verontreinigende stoffen uit industriële stoffen, meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen en medicijnresten stijgt. Regendouches en sproei-installaties voor de tuin stuwen de vraag bovendien op. En het ontbreekt bij huishoudens aan het besef dat drinkwater schaars is.

Drinkwatertarieven omhoog gooien lijkt niet te helpen om die boodschap over te brengen. In Noord-Holland kost drinkwater het dubbele van Brabants water, maar het verbruik is in beide provincies exact hetzelfde. Bovendien is duurder drinkwater kwestieus, omdat het een primaire levensbehoefte is.

‘Als het langdurig heel erg warm is’, stelde de baas van Brabant Water, Rob van Dongen eerder tegenover Omroep Brabant, ‘dan dreigt de situatie dat we uitverkocht zijn.’ In 2027 kan het al zo ver zijn. ‘Dan zijn er geen reserves meer om op terug te vallen. Dan is het code rood.’

Tegelijkertijd is de economische groei, zeker in het oosten van Brabant, in de Brainportregio rondom Eindhoven, niet te stoppen. ‘Daar openden we onlangs een gerenoveerde zuiveringsinstallatie’, zegt productiedirecteur Verberk. Burgemeester Jeroen Dijsselbloem van Eindhoven zei bij die gelegenheid dat er 40 duizend huizen bijkomen in zijn stad. ‘Dan ga ik rekenen: gemiddeld 2,5 personen per huis maakt honderdduizend mensen, maal vijftig kuub per jaar, dat is 5 miljard liter extra drinkwater.’

Brak grondwater uit Drongelen zal een bescheiden aanvulling zijn op de totale drinkwatervoorziening, denkt Brabant Water. Vijf, hooguit zeven miljard liter per jaar lijkt veel, maar is slechts een paar procent van de bijna 180 miljard die het waterleidingbedrijf levert.

Glaasje zeewater?

Daarom doet Brabant Water nóg een proef, 80 kilometer naar het zuidwesten, bij Bergen op Zoom in de Oosterschelde. Kan van dat zeewater drinkwater worden gemaakt? Technisch is het een grotere uitdaging dan Verberk in Drongelen heeft. Want het Oosterscheldewater is veel zouter en omdat het oppervlaktewater is, is het wat ‘vuiler’ dan grondwater. ‘Er zitten ook algen in die er eerst uit moeten voordat ik met membranen het zout eruit kan halen.’ Dat vergt allemaal veel meer energie dan het zuiveren van brak grondwater, en die energie is kostbaar.

Maar er zijn ook grote voordelen. ‘Ik hoef geen put te slaan voor zeewater, dat ik bovendien onbeperkt uit de Oosterschelde kan halen. Daardoor bereiken we sneller een hoge capaciteit.’

De proef hier in de grijze loods, waar zojuist toch een fietser is langsgereden, concurreert niet met het onderzoek op de Oesterdam waartegen het Oosterscheldewater klotst. Brak grondwater of zeewater als bron voor drinkwater: in de toekomst zullen beide nodig zijn.

‘Maar als je me vraagt wat mijn kleinkinderen en achterkleinkinderen van die twee zullen drinken’, oppert de 55-jarige Verberk, ‘dan zal dat door de schaal toch eerder zeewater zijn dan brak grondwater.’ Hij wijst naar beneden. ‘Ook al is dat, omdat het zo diep onder ons zit, volkomen schoon en zuiver. Op een heel klein beetje zout na.’