Kabinet slaat waarschuwing voor subsidiefuik opnieuw in de wind: Tata Steel moet en zal overleven

Uiterlijk op 30 september moeten minister Stientje van Veldhoven (D66, Klimaat en Groene Groei) en de provincie Noord-Holland hun handtekening zetten onder de verduurzamingsafspraken met Tata Steel Nederland (TSN). Die deadline staat in de vorig jaar opgestelde intentieovereenkomst met het IJmuidense staalbedrijf. Alleen met wederzijds goedvinden kunnen het kabinet en TSN die datum naar achteren schuiven.

Van Veldhoven staat dus onder grote tijdsdruk om een definitief akkoord te sluiten over de vergroening van de grootste broeikasgasfabriek van Nederland. De ‘maatwerkafspraak’ met het staalbedrijf moet ertoe leiden dat TSN in 2032 bijna de helft minder CO₂ uitstoot dan nu. Ook moet de uitstoot van schadelijke stoffen omlaag om de gezondheidsrisico’s voor omwonenden te verminderen.

TSN en het Indiase moederconcern willen maximaal 4 miljard euro investeren in verduurzaming van het productieproces, onder voorwaarde dat het kabinet 2 miljard euro bijlapt. Voor het kabinet staat er veel op het spel: als TSN zijn kolenverbruik voor 2030 niet fors vermindert, haalt Nederland zijn wettelijke klimaatdoel niet.

Tenzij de staalfabriek zijn deuren sluit, natuurlijk: dan is Nederland niet alleen van een heleboel CO₂-uitstoot verlost, maar ook van zijn grootste industriële stikstofbron. Maar sluiting kan amper op politiek draagvlak rekenen.

Strategisch belang

Het overgrote deel van de Tweede Kamer wil de staalfabriek overeind houden. Het belangrijkse argument daarvoor is het strategische belang van staalproductie voor Nederland en Europa. De EU wil minder afhankelijk worden van China en de VS voor cruciale grondstoffen.

Voor linkse partijen als de SP en Pro weegt ook het werkgelegenheidsaspect zwaar. De vakbonden zijn fel tegenstander van sluiting, omdat daarbij bijna tienduizend banen verloren gaan. Overigens schrapt TSN dit jaar tot afgrijzen van de bonden al 1.225 banen. Die reorganisatie moet het bedrijf weer winstgevend maken. De afgelopen twee jaar leed TSN ruim 750 miljoen euro verlies.

Die beroerde bedrijfsresultaten, in combinatie met structurele overproductie op de wereldwijde staalmarkt, brengt een groot aantal experts tot de slotsom dat het weggegooid geld is om 2 miljard euro belastinggeld in TSN te investeren. In maart schreven 117 Nederlandse economen een brief aan Van Veldhoven en de Tweede Kamer met het advies: begin er niet aan.

Structureel afhankelijk van staatssteun

De briefschrijvers waarschuwen voor het scenario dat zich decennia geleden rond vliegtuigbouwer Fokker en scheepswerf RSV voltrok. Ook toen stak de overheid hoge bedragen in verlieslatende bedrijven die men van groot strategisch belang achtte voor de Nederlandse economie. Beide ondernemingen gingen later alsnog ten onder.

Het werkgelegenheidsargument gaat volgens de economen niet op, omdat TSN-werknemers in deze krappe arbeidsmarkt gemakkelijk ander werk kunnen vinden in bijvoorbeeld de installatiebranche. Hun belangrijkste waarschuwing is dat de overheid met TSN een subsidiefuik inzwemt. Omdat Europese staalfabrieken niet kunnen concurreren met goedkoop staal uit China, zal TSN structureel afhankelijk blijven van staatssteun, voorspellen zij.

Wat doet het kabinet als de miljardensubsidie is uitgegeven en TSN nog steeds verlies lijdt? De tent dan alsnog failliet laten gaan, zou politiek gezichtsverlies betekenen. Dan is immers 2 miljard euro belastinggeld verspild. In die situatie zijn politici vaak genegen er opnieuw geld in te steken. Dit komt door de sunk cost fallacy: hoe meer tijd en geld men ergens in investeert, hoe moeilijker het wordt te erkennen dat dit een verkeerd besluit was.

Hoofdkantoor in Mumbai beslist

Een extra complicatie bij TSN is dat het een dochter is van een Indiase multinational. Maatwerkafspraak of niet, uiteindelijk beslist het hoofdkantoor in Mumbai of de Nederlandse staalfabriek ook op langere termijn bestaansrecht heeft. Ook dat verhoogt het risico voor de overheid.

Het financiële perspectief voor TSN wordt verder ondermijnd door een potentiële massaclaim van 1,4 miljard euro wegens het veroorzaken van gezondheidsschade bij omwonenden, strafrechtelijke vervolging wegens herhaaldelijke milieuovertredingen en de voorgenomen intrekking van de vergunningen van de twee kooksfabrieken door de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied.

Ambtenaren adviseerden minister van Financiën Eelco Heinen vorig jaar de intentieovereenkomst met TSN niet te ondertekenen, mede vanwege het subsidiefuikgevaar. Heinen sloeg het advies in de wind. Zijn partij VVD is voorstander van de maatwerkafspraken. Toenmalig klimaatminister Sophie Hermans (ook VVD) drong bij de rest van het kabinet aan op spoedige ondertekening.

Kort geding

Het subsidiefuik-argument kwam in juni ook aan de orde tijdens het kort geding dat de stichting Gezondheid op 1 namens omwonenden van de staalfabriek had aangespannen tegen de staat. De stichting wil niet dat Van Veldhoven een overeenkomst ondertekent die omwonenden vooraf niet kunnen inzien, en waarvan de gezondheidseffecten niet doorgerekend zijn.

De rechtbank wees de eis van de stichting vrijdag af, omdat de wet de overheid veel beleidsruimte toekent bij het nemen van politieke besluiten. Tegelijkertijd gaf de voorzieningenrechter de overheid in zijn vonnis wel een paar duidelijke waarschuwingen mee.

De rechter stelde dat de stichting op twee punten ‘de vinger op de zere plek’ legt. Ten eerste zijn de positieve gezondheidseffecten (nog) niet voldoende zeker gesteld. Ten tweede: ‘Het gevaar van de subsidiefuik is een aspect waarover men zich in de politieke besluitvorming nog maar eens goed achter de oren moet krabben.’

Sneller verduurzamen

De landsadvocaat maakte tijdens de rechtszitting duidelijk hoe het kabinet erin staat: ‘We willen door’, zei de raadsman die Van Veldhoven vertegenwoordigde. Dankzij de maatwerkafspraken zal TSN sneller verduurzamen dan zonder, en dat komt ook de gezondheid van de omwonenden ten goede, aldus de advocaat.

Behalve naar het gezondheidsbelang kijkt het kabinet volgens hem ook naar het economische belang, de werkgelegenheid en het belang van ‘strategische autonomie’.

Luister ook naar onze politieke podcast ‘De Kamer van Klok’: