In Zeeuws-Vlaanderen zijn de tekorten aan sociaal advocaten voelbaar: ‘Een vacature bleef vijf jaar open staan. Er kwam geen enkele reactie op’

‘Sorry voor de rommel”, zegt sociaal advocaat Maikel Harte (52), in zijn kantoor van De Rechter Advocaten in het centrum van Terneuzen. Om hem heen staan opgestapelde verhuisdozen. Met de komst van twee advocaat-stagiaires kwam hij kantoorruimte tekort. Nu wordt op zolder plek gemaakt, vertelt Harte glunderend. 

Het was voor hem moeilijk om jonge sociaal advocaten te vinden. De regio Zeeuws-Vlaanderen kent grote tekorten. Dit jaar nog stopten drie ‘sociale kantoren’ uit de buurt, omdat de advocaten met pensioen gingen. „Eenpitters.” Hij gokt dat ze geen opvolger konden vinden. „Bij ons bleef een vacature meer dan vijf jaar lang openstaan. Er kwam geen enkele reactie op”, zegt Harte. 

Het kantoor in Terneuzen is een van de drie locaties van De Rechter Advocaten in Zeeland. In Terneuzen werken naast de twee stagiair-advocaten nog drie mensen. Deels als sociaal advocaat, deels als commerciële advocaat. „Om overeind te blijven”, vertelt Harte, die al vierentwintig jaar aangesloten is bij het kantoor.

‘Postcoderecht’

De sociale advocatuur staat al jaren onder druk. Deze gesubsidieerde vorm van rechtshulp is beschikbaar voor mensen met een jaarlijks inkomen tot 35.400 euro. De beroepsgroep is sterk aan het vergrijzen. Een van de redenen is dat de vergoedingen voor sociaal advocaten lager liggen dan het loon bij commerciële advocatenkantoren.

Regio’s als Drenthe, Oost-Groningen en dus Zeeuws-Vlaanderen kennen de grootste tekorten aan sociaal advocaten. Dat blijkt uit een onderzoek van het Kenniscentrum Stelsel Gesubsidieerde Rechtsbijstand van maart dit jaar. Zo telde Zeeuws-Vlaanderen in 2024 26 sociaal advocaten. Ter vergelijking: in de arbeidsmarktregio Groot-Amsterdam waren dat er 1.016.

Lilian Marijnissen, kwartiermaker landelijk dekkend netwerk sociaaljuridische en financiële hulp, ziet dat er in Nederland sprake is van ‘postcoderecht’. De plaats waar je woont, bepaalt hoe toegankelijk rechtshulp is, zo schreef ze in haar tussenrapportage.

Kriegelig

Harte heeft vandaag vier gesprekken tijdens het inloopspreekuur. Op tafel staat een doos met tissues en een stapel naamkaartjes. Een rits problemen komt langs: uit de hand gelopen burenruzies, een mogelijke uithuiszetting vanwege achterstallige huur en werkgevers die het met het arbeidsrecht niet zo nauw nemen.

Een Oekraïense vrouw die amper Nederlands noch Engels spreekt, vertelt dat ze al drie jaar als cassière werkt bij een supermarktketen, maar plotseling veel minder uren is ingepland. Nu kan ze haar huur nauwelijks meer betalen.

Na het gesprek vertelt Harte in de spreekkamer hoe „kriegelig” hij wordt van zo’n verhaal. „Ze maken gebruik van haar. Het strandseizoen is over, en ze denken dat ze haar zo minder kunnen inplannen. Dit gebeurt heel vaak.”

Het kantoor in Terneuzen heeft sinds een aantal jaar vijf dagen per week inloopspreekuren. De directe aanleiding was dat het Juridisch Loket, waar mensen ook terecht kunnen, het aantal spreekuren in 2015 flink terugschroefde, vanwege bezuinigingen op de rechtsbijstand van het kabinet-Rutte II. Dat het Loket nu alleen een spreekuur op vrijdag heeft, is onvoldoende, ziet Harte. „Als je op maandag op staande voet wordt ontslagen, wil je niet tot vrijdag wachten. Dan wil je iemand zien.”

Wachten voor de deur

Bij de start van het spreekuur, in 2015, konden mensen spontaan langskomen. Maar dat was soms „echt te gek”, zegt Harte. „Toen ik een ochtend naar werk kwam, stonden ze al te wachten voor de deur.” Nu plannen ze een gesprek eerst telefonisch in. „Mensen moeten soms wel een uur reizen om hier te komen, zo komen ze niet voor niks”, vertelt zijn collega Francis van den Branden (50).  

De drie sociaal advocaten zijn een aantal uur per week aanwezig bij het spreekuur, afhankelijk van de vraag en welke expertise nodig is. Iedere advocaat op kantoor heeft zo zijn eigen ‘toevoegingen’. Harte is als een van de enige sociaal advocaten in Zeeuws-Vlaanderen gespecialiseerd in huur- en arbeidsrecht. Zijn collega Van den Branden is weer gespecialiseerd in familierecht.

De spreekuren ziet Harte deels als vrijwilligerswerk; hij krijgt immers alleen betaald voor de zaken die hij oppakt. „Maar we halen er veel zaken uit, en ik hou van drukte.”

Harte ziet hoe jonge, potentiële advocaten de regio Zeeuws-Vlaanderen verlaten om in grotere steden, zoals Tilburg of verder weg, in Amsterdam, rechten te studeren. „Vaak willen ze daar blijven. Voor het bruisende stadsleven, of ze worden verliefd.”

Ook concurreert het kantoor met goedbetaalde juridische banen bij de gemeente, vertelt Harte. „Er zijn gewoon betere arbeidsvoorwaarden. Meer verlofdagen en hogere lonen.” Een sociaal advocaat heeft volgens Harte dan ook een idealistische motivatie nodig. „Je doet iets voor de gemeenschap”, zegt hij. 

Dat er nu toch een aantal open sollicitaties binnendruppelen, komt volgens Harte door de coronapandemie. „Studenten hebben minder mee kunnen doen met het studentenleven en daardoor minder binding met de stad waar ze studeren. Dus zijn ze hier gebleven.”

Kantoortoeslag

Harte is voorstander van de zogenoemde ‘kantoortoeslag’, waarmee gezamenlijke kantoorkosten worden vergoed door de overheid. De commissie-Van der Meer II, die in opdracht van het kabinet afgelopen jaar advies uit bracht over de staat van de sociaal advocatuur, pleit voor deze toeslag.

Het kan eenpitters een duwtje in de rug geven, waardoor er meer tijd is om nieuwe sociaal advocaten te begeleiden. „We hebben dit jaar drie voorbeelden gezien van vertrekkende sociaal advocaten die zelf niemand hebben opgeleid. Het is een stevige kostenpost”, zegt Harte.

Voor Harte is het erg spannend hoe de regio de komende jaren voldoende sociaal advocaten blijft aantrekken. „Corona is voorbij, jongeren verhuizen weer naar de grote steden.” Zijn dochter van achttien gaat komend jaar rechten studeren, om uiteindelijk ook sociaal advocaat te kunnen worden.

Waar ze gaat studeren? „In Amsterdam. Die zien we nooit meer terug.”

Lees ook

Hoge werkdruk, lage vergoeding en weinig perspectief: waarom niemand meer sociaal advocaat wil worden