De nucleaire dreiging uit Steve Reichs (90) zelden uitgevoerde ‘The Desert Music’ resoneert ook vandaag

Wie Steve Reich zegt (en een beetje is ingevoerd), zegt: Music for 18 musicians. Of: Drumming. Of: de baanbrekende phasing-stukken uit de jaren 60. Of: het aangrijpende strijkkwartet Different Trains. Niemand zegt ooit: The Desert Music. En toch was dat het werk waarmee vijf Nederlandse topensembles Reichs negentigste verjaardag vierden. De ongewone krachtenbundeling hint meteen naar de reden dat het een relatief onbekende Reich is: de enorme bezetting maakt het lastig uitvoerbaar.

Reich baseerde The Desert Music (1983) op een zelfgemaakte collage uit de late poëzie van William Carlos Williams, waarin ontzag voor de atoombom doorklinkt. Begin jaren 80, op het hoogtepunt van de Koude Oorlog, herkende Reich de nucleaire dreiging maar al te goed. Het onderwerp resoneert ook vandaag, al biedt de cantate door de grotendeels onverstaanbare toonzetting van de woorden toch vooral een abstracte luisterervaring.

Oorspronkelijk componeerde Reich het stuk voor koor en symfonieorkest. Een zeldzaamheid: Reich is bij uitstek een ‘ensemblecomponist’, en hij maakte al snel een gereduceerde versie. In Nederland klonk The Desert Music voor het laatst in 2003, door studenten van het Koninklijk Conservatorium geleid door Reinbert de Leeuw; toen ging het, net als nu, om deze ‘kamerversie’. Die is nog altijd fors bezet: er stonden in het Muziekgebouw tien zangers en tweeënveertig musici op het podium, strak aangevoerd door Joost Geevers.

Geweldig sounddesign

The Desert Music is opgezet als een palindroom: vijf delen die scharnieren om een omvangrijk middendeel dat zelf ook weer een palindroom is, waarna het eindigt zoals het begon. Het vijfde deel is een variant op het eerste, het vierde op het tweede. Binnen die cyclische vorm zijn alle Reich-kenmerken aanwezig: pulserende marimba’s, gelaagde ritmes, verschuivende patronen, stotterende klankvelden die aanzwellen en weer wegsterven. Doordat Reich vaak vermijdt om de eerste tel van de maat te beklemtonen, behoudt zijn idioom ook in deze tamelijk massieve gedaante iets lichtvoetigs.

Opvallend in The Desert Music is het harmonische palet: dat is veel duisterder en chromatischer dan in bijvoorbeeld Music for 18 musicians. De klank is rijker, met véél slagwerk, maar ook een grote batterij koperblazers, fluiten en een flinke strijkersgroep. De fluiten en pauken zorgen voor een zeldzaam staaltje tekstschildering in Reichs oeuvre, bij de regel „It is the relation of a flute note to a drum”. Ongewoon is ook de prachtige quasi-barok van een violencanon in het derde deel.

De zangers van het Nederlands Kamerkoor, ieder met een eigen microfoon, mengen prachtig, zowel in de zwoel zoemende als in de soms gure akkoorden, wat geen sinecure is. Het geweldige sounddesign draagt daaraan bij: van de stilste momenten tot de geluidsmuren die Reich optrekt, de klank blijft warm en prettig aan de oren. Het effect van deze wrange cantate is er niet minder indringend om.

Kies NRC als voorkeursbron