Beurs Jakarta stort in na waarschuwing van indexbedrijf uit VS. Wat is er aan de hand? „Overheidsstatistieken geven de economische werkelijkheid niet weer.”

De Indonesische aandelenbeurs heeft het zwaar. Afgelopen vrijdag verloor de IDX Composite, de toonaangevende index, liefst 11,6 procent – de grootste val op één dag sinds de financiële crisis die Azië in 1997 trof. Ondanks licht herstel in de voorbije dagen vielen de koersen in Jakarta dit jaar al gemiddeld 40 procent terug, waarmee voor ruim 300 miljard euro aan waarde is verdampt. Wat is er aan de hand? En wat zegt de beursval over de Indonesische economie en het regeringsbeleid?

Afgelopen vrijdag toonde het Amerikaanse Morgan Stanley Corporate International (MSCI), dat mondiaal beursfondsen analyseert en indices samenstelt die beleggers richting geven, zich zeer negatief over de Indonesische aandelenmarkt. Nu nog staat de beurs van Jakarta te boek als emerging market, een opkomende markt. Medio volgend jaar zou dit kunnen terugvallen naar standalone market, een geïsoleerde investeringsmarkt. Dat is de laagste status waarmee MSCI werkt, nu voorbehouden aan twijfelachtige financiële markten als die van Libanon en Zimbabwe. Voor Indonesië, met ruim 280 miljoen inwoners het grootste land in Zuidoost-Azië, zou zo’n degradatie desastreus zijn. De kapitaalvlucht die al enigszins merkbaar is, zou onmiddellijk enorme vormen aannemen.

De Indonesische overheid had zich al schrap gezet voor een statusverlaging naar frontier market, maar de jongste dreiging deed beleggers heftiger reageren dan voorzien. Voor analisten was het geen verrassing dat er een lagere status in de lucht hing. Begin dit jaar deelden de Amerikaanse kredietbeoordelaars Moody’s en Fitch al hun twijfels over de Indonesische kredietwaardigheid. En volgens persbureau Reuters had MSCI de beursautoriteiten in Jakarta al in januari op de hoogte gesteld van zorgen over ondoorzichtige eigendomsstructuren van beursgenoteerde bedrijven en frauduleuze aandelenhandel. Nadat MSCI in de loop van het jaar onvoldoende verbetering had vastgesteld, volgde deze maand dus een tweede waarschuwing.

Cijferfaçade

Officieel groeit de Indonesische economie nog steeds flink, met liefst 5 procent. Maar achter die façade gaat catastrofaal economisch beleid schuil, schrijft Bhima Yudhistira Adhinegara, een vooraanstaand Indonesisch econoom, op een Australische website. Groeicijfers dreigen te verworden tot loze slogans, stelt hij: „Overheidsstatistieken geven de economische werkelijkheid niet weer.”

Sinds Prabowo Subianto, een voormalig generaal onder het notoir corrupte Soeharto-regime, in oktober 2024 als president aantrad, stapelen de economische mislukkingen zich op. Dat beleid is inmiddels Prabowonomics gaan heten. Hoewel Indonesië rijk is aan grondstoffen als olie, steenkool, nikkel en koper, en het ’s werelds grootste exporteur van palmolie is, groeien de tekorten op de overheidsbegroting. Een groot deel van de uitgaven gaat naar twee miljardenprogramma’s waarmee het regime naar de volksgunst dingt: gratis lunches voor zestig miljoen schoolkinderen en zwangere vrouwen, en een van bovenaf opgelegd nationaal coöperatieproject. In het hele land moeten tachtigduizend coöperaties kleinschalige handel en distributie gaan organiseren. Beide programma’s, grotendeels uitgevoerd door de nationale politiemacht en het leger, worden geteisterd door wanbeleid. Tienduizenden kinderen zijn ziek geworden door bedorven voedsel, coöperatiegebouwen verschijnen op ontoegankelijke berghellingen of midden op een schoolplein, en bijna wekelijks komen corruptieschandalen aan het licht.

Ook het financiële beleid van de overheid wekt weinig vertrouwen. De belastinginning is arbitrair en levert sinds jaar en dag te weinig op. Een minister van Financiën en hoge ambtenaren die als capabel golden, hebben het veld moeten ruimen en zijn vervangen door Prabowo-getrouwen. In juli werd de vicegouverneur van de Indonesische Bank weggestuurd nadat hij kritiek had geuit op het groeiende begrotingstekort. Dit jaar is de waarde van de Indonesische munt, de roepia, naar een historisch dieptepunt gedaald. De inflatie heeft het leven voor de Indonesische bevolking flink duurder gemaakt.

Nu Prabowo zijn derde regeringsjaar ingaat, staan grote delen van Indonesië ook nog eens letterlijk in brand. Hier speelt eveneens wanbeleid; op vrijmaken van terrein voor landbouw en mijnbouw door brandstichting en boskap is vrijwel geen toezicht. Econoom Adhinegara raamt de economische schade door de bosbranden op 6,5 miljard dollar.

Ten slotte is daar het staatsfonds Danatara dat de financiële markten destabiliseert. In dit fonds bracht Prabowo in februari 2025 staatsbelangen onder in met name mijnbouw en plantageteelt. Sommige van die bedrijven zijn ook beursgenoteerd. Schattingen van de waarde van het fonds variëren van 350 miljard tot 800 miljard euro, maar door de ondoorzichtige structuur blijft dit giswerk. Het staatsfonds valt direct onder de president, die het gebruikt om zijn beleid te financieren – zoals bijvoorbeeld het lunchproject. Nadere details ontbreken; zolang Danatara bestaat, heeft het geen cijfers naar buiten gebracht. Analisten hekelen bovendien het ontbreken van een onafhankelijk toezichthouder op het fonds. Dat Danatara overweegt een belang te nemen in de organisatie die de beurs van Jakarta runt, is een nieuwe verontrustende ontwikkeling. Berichten over zo’n verstrengeling tussen beurs en het ondoorzichtige en machtige staatsfonds zouden volgens Adhinegara MSCI hebben gealarmeerd.

Verdachte aandelenaankoop

Aan de waarschuwing van MSCI ging andere ophef vooraf. Vorige maand kocht steenkoolmagnaat Haji Isam aandelen in het concurrerende, beursgenoteerde steenkoolbedrijf Bayan. Isam is de belangrijkste geldschieter van Prabowo’s verkiezingscampagne. Vlak voor de aankoop daalde de koers van Bayan, doordat de overheid afgifte van een cruciale vergunning voor het bedrijf tegenhield. Na Isams transactie kwam de vergunning alsnog af, stegen de aandelen en had Isam zijn eerste winst binnen.

De populariteit van Prabowo, in 2024 met uitgekiende socialemediacampagnes tot president gekozen, is inmiddels op een dieptepunt beland. Demonstraties tegen zijn bewind waren er dit jaar al veelvuldig. De bevolking loopt te hoop tegen spilziek economisch beleid, inflatie, chronische corruptie en militarisering, en pleit voor investeringen in publieke zaken als onderwijs. Maar de repressie neemt toe; bij protesten in Jakarta waren deze week ruim negenduizend agenten en militairen op de been, en beelden van het protest werden van sociale media verwijderd. Vorig jaar augustus, tijdens massaprotesten tegen een zichzelf verrijkende elite, werden meer dan zevenduizend mensen gearresteerd. Nog altijd zitten honderden van hen vast, voornamelijk activisten en studenten.

De beurs van Jakarta heeft van MSCI tot april 2027 gekregen om het toezicht te verbeteren. In juni zal het indexbedrijf dan zijn uiteindelijke oordeel geven. Ook diverse regeringsfunctionarissen beloofden onlangs beterschap. Niettemin merkte Prabowo kort daarna op dat het in Indonesië prima gaat, en dat buitenlandse bemoeials daar niets over te zeggen hebben.

Kies NRC als voorkeursbron