Het ‘Immigratie Kan Echt Anders (IKEA)’-plan: inbreuk op de merknaam of vrijheid van meningsuiting?
De zaak
Verpakt als IKEA-bouwpakketten presenteert de Belgische radicaal-rechtse politieke partij Vlaams Belang op 14 november 2022 vijftien anti-immigratiemaatregelen onder de naam: ‘Immigratie Kan Echt Anders (IKEA)’. Naast de blauw-gele huisstijl van het gelijknamige Zweedse meubelmerk komt in de presentatie ook het getekende mannetje voorbij dat in de IKEA-montagehandleidingen instructies geeft. De context is dit keer wel anders: zo zit hij onder andere een koe te melken en staat er een kruis door. Dat staat voor het inperken van de sociale bijstand.
IKEA distantieert zich direct van de actie. Het beschouwt de campagne, die ook via internet en sociale media wordt verspreid, als een inbreuk op zijn handelsmerken en huisstijl en stapt naar de Nederlandstalige Ondernemingsrechtbank in Brussel. Volgens Vlaams Belang doet de partij niets verkeerd en moet IKEA de inbreuk tolereren vanwege haar vrijheid van meningsuiting.
De Brusselse rechtbank schorst de zaak om zogeheten prejudiciële vragen te stellen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie over de uitleg van de Europese regels waardoor het IKEA-merk als geregistreerd Uniemerk beschermd wordt. De belangrijkste vraag is of de vrijheid van meningsuiting, óók beschermd door Europese regels, gebruik van het merk rechtvaardigt en hoe dat beoordeeld moet worden.
Hof van Justitie: uitingsvrijheid Vlaams Belang weegt in dit geval niet zwaarder
In deze zaak is sprake van twee fundamentele rechten die met elkaar botsen: enerzijds het eigendomsrecht van de merkhouder en anderzijds de vrijheid van meningsuiting van een derde.
Het Hof bevestigt dat de vrijheid van meningsuiting, in de vorm van een politieke parodie, een ‘geldige reden’ kan zijn om gebruik te maken van een bekend merk, mits die uitingsvrijheid zwaarder weegt dan het recht en de belangen van de merkhouder. De Brusselse rechtbank zal daarom een afweging moeten maken, rekening houdend met alle omstandigheden van het concrete geval, aldus het Hof. Daaronder vallen met name het oogmerk van de gebruiker, de vraag of de meningsuiting bijdraagt aan het algemeen debat en de gevolgen voor de houder van het merk.
Het Hof laat het hier niet bij, ook al zal de Brusselse rechtbank nu de knoop moeten doorhakken. Volgens het Hof lijkt de vrijheid van meningsuiting in dit geval niet zwaarder te wegen, omdat de reputatie van het merk IKEA slechts gebruikt is om de politieke boodschap van Vlaams Belang kracht bij te zetten en de verspreiding ervan te vergroten.
Commentaar
Naar dit arrest van het Hof van Justitie is uitgekeken, weet Merel Rondhuis, advocaat intellectueel eigendomsrecht bij Kennedy Van der Laan. „Onder andere om te zien hoe het Hof zou oordelen over een politiek ingekleurde kwestie waarbij de vrijheid van meningsuiting tegenover het merkenrecht staat. Zo’n casus komt niet vaak voorbij.”
De laatste keer dat zo’n zaak in Nederland speelde, was in 2006, meent Rondhuis. De Nederlandse staat spande een kort geding aan tegen Greenpeace, dat gebruik had gemaakt van het logo en de slogan van de overheidscampagne „Rampen vallen niet te plannen, voorbereidingen wel. Denk vooruit”, om burgers zelfredzamer te maken bij rampen en noodsituaties. Greenpeace riep ermee op, tijdens verkiezingstijd, om voor schonere en veilige energie te kiezen. Ook al ging het om een voorlopig oordeel in eerste aanleg, de rechtbank concludeerde dat de vrijheid van meningsuiting van Greenpeace hier wél zwaarder woog.
Belangrijk verschil met deze zaak is volgens Rondhuis dat het merk IKEA niets te maken heeft met de politieke boodschap van Vlaams Belang of het debat dat de partij op gang wilde brengen. Rondhuis: „Ze leken bij Vlaams Belang echt alleen te willen aanhaken bij de bekendheid van het merk om hun boodschap te versterken en het bereik te vergroten. IKEA heeft ook aangegeven dat het politieke debat dat aanleiding gaf voor het gebruik, in strijd is met zijn politieke neutraliteit. IKEA wilde niet dat de suggestie gewekt werd dat het een dergelijk politiek debat zou steunen.”
Rondhuis verwacht dat de verwijzende rechter in België tot dezelfde conclusie komt als het Hof. IKEA zou dan in het gelijk worden gesteld. Op de vraag of het nog wel zin heeft om gelijk te krijgen nadat Vlaams Belang al lang en breed aan de haal ging met het merk IKEA, geeft Rondhuis aan dat het niet verstandig zou zijn geweest voor IKEA om niets te doen. „Als je te lang stilzit, werkt dat op den duur tegen je en kan het merkenrecht uiteindelijk zelfs verwateren. Om die reden is het verstandig dat IKEA in dit geval iets ondernam om het gebruik te stoppen.”
Uitspraak: Hof van Justitie van de Europese Unie, 8 september 2026, ECLI:EU:C:2026:721
Maak NRC jouw voorkeursbron op Google
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten. Meer informatie
Mail de redactie
Ziet u een taalfout of een feitelijke onjuistheid?
U kunt ons met dit formulier daarover informeren, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken dan taalfouten of feitelijke onjuistheden worden niet gelezen.