Een voor 32 miljoen euro geveilde Kandinsky is niet uitzonderlijk, waarom was het dan toch overal in het nieuws?

Het is alweer even geleden maar destijds was het groot nieuws: de Duitse restitutiecommissie maande de Bayerische Landesbank om het schilderij Das Bunte Leben (1907) van Wassily Kandinsky te overhandigen aan erfgenamen van Emanuel Lewenstein. Dat is de naaimachinefabrikant die het werk in de jaren twintig had gekocht.

Het advies kwam in 2023. Het was opvallend nieuws omdat de Nederlandse restitutiecommissie vijf jaar eerder had geoordeeld dat een andere Kandinsky uit dezelfde collectie en met dezelfde oorlogsgeschiedenis (Bild mit Häusern, 1909) in het Stedelijk Museum mocht blijven hangen. Het oordeel van die commissie: geen roofkunst. 

En dus was het bericht uit Duitsland over Das Bunte Leben groot nieuws. Toch reikte het niet ver, buiten een bericht in NRC of de kunstwereld. Dat was anders toen het schilderij vorige week op de veiling kwam, bij Christie’s in Londen. De hamerprijs? Zo’n tweeëndertig miljoen euro. Je kon het overal lezen: nagenoeg in alle kranten, plus NOS, ANP – you name it.

Is het niet jammer, vroeg een collega bij de NOS, dat het schilderij niet meer te zien zal zijn in een museum? Ja, voor het museumpubliek is dat jammer. Maar waarom kwam die vraag nu op, na de veiling, en niet toen het schilderij het Lenbachhaus in München verliet? Ook toen was al duidelijk dat de erven Das Bunte Leben zouden verkopen. Het is voor hen te duur elkaar uit te kopen. Bovendien was met hun zaakwaarnemer afgesproken dat hij een beloning krijgt van tussen de 30 en 40 procent van de verkoopwaarde van het schilderij.

De financiële waarde vormde nu het nieuws, maar alleen in combinatie met het woord roofkunst. Want dat schilderijen van moderne meesters voor dit soort bedragen worden verkocht, dat is geen nieuws. Een Mondriaan (Compositie III) die op dezelfde veiling 29,8 miljoen euro opbracht, haalde geen krantenkoppen.

Waarom dan nu toch al die aandacht? Omdat het erop lijkt dat het historische onrecht dat de Lewensteins is aangedaan plotseling een prijskaartje heeft gekregen. En op dat prijskaartje staat: 32 miljoen euro.

Dat mensen dat nogal hoog vinden is begrijpelijk. Als de vijf erfgenamen naar de gemeente Amsterdam waren gestapt en 32 miljoen euro hadden geëist ter compensatie van het geleden leed van hun erflaters, dan waren ze vermoedelijk kansloos. Maar dat prijskaartje is er niet voor het historisch onrecht, maar voor het schilderij. Een selecte groep miljonairs en vooral miljardairs heeft zoveel over voor een Kandinsky.

Gaat het om roofkunst?

Interessanter dan de prijs blijft de vraag of het om roofkunst gaat. Kort na het advies van de restitutiecommissie over de Kandinsky Bild mit Häusern in het Stedelijk (niet restitueren) kwam er in Nederland een evaluatiecommissie van het hele restitutiebeleid. Ze concludeerde: het moet ruimhartiger, met meer oog voor de claimanten en minder voor musea.

De gemeente Amsterdam verwees naar het rapport van deze evaluatiecommissie toen het in de zomer van 2021 besloot de Kandinsky uit het Stedelijk alsnog te restitueren. Ze hoefden nu niet opnieuw naar de restitutiecommissie te stappen, zo ging de redenering, want met het voornemen ruimhartiger te adviseren, wist het al wel wat het advies zou zijn. Toch is dat maar de vraag. Dat zei ook advocaat Rob Polak, lid van de evaluatiecommissie, tegenover NRC. Want nog altijd bleef onduidelijk of er sprake was geweest van onvrijwillig bezitsverlies. Ook met invoering van de nieuwe, ruimhartiger richtlijnen bleef dat een belangrijk criterium.

En Das Bunte Leben dan, de Kandinsky uit het Lenbachhaus? Is die ooit geroofd door de nazi’s? Nee, daar is iedereen het over eens. Dus de kop ‘Door nazi’s geroofde Kandinsky voor bijna 32 miljoen euro geveild’ (NOS, AD, NU.nl, VRT) is onjuist. Laat onverlet dat er veel te zeggen valt vóór restitutie. Want ook na lang historisch onderzoek is onduidelijk gebleven wat de omstandigheden waren waaronder het schilderij in oktober 1940 op dezelfde veiling in Amsterdam belandde als de Kandinsky uit het Stedelijk. 

Voor inzicht in de morele complexiteit van dit soort kwesties is interessant te weten wie de koper was, destijds, na vijf maanden Duitse bezetting. Dat was de joodse kunstverzamelaar Salomon Slijper. Na aankoop vroeg hij het Stedelijk om voorlopig op het werk te passen. Hij overleefde de oorlog en de Kandinsky Das Bunte Leben bleef tot zijn dood in zijn bezit. De kwalificatie roofkunst kwam pas veel later en dus definitief in 2023, toen de Duitse restitutiecommissie de stelregel hanteerde: bij twijfel altijd kiezen voor restitutie.