Duizenden criminelen gebruikten nietsvermoedend een door de FBI opgezette telefoondienst. Was deze digitale uitlokking wel legaal?

In de zomer van 2021 was de onderwereld nog nauwelijks bekomen van de hacks van versleutelde communicatienetwerken Encrochat en Sky ECC – het KPN en Odido van de onderwereld. Toen kondigden de Amerikaanse FBI, de Australische Federale Politie en de Europese politiedienst Europol op 8 juni opnieuw een ontmanteling van een crimineel communicatienetwerk aan: Anom.

De klap was groot. Veel gebruikers van eerder gehackte communicatiediensten zagen in Anom, ten onrechte, een veilig alternatief. Tijdens deze operatie werd het telefoon- en berichtenverkeer van ruim 12.000 criminele gebruikers in honderd landen gehackt en bewaard. Het leidde tot achthonderd arrestaties en de onderschepping van tienduizenden kilo’s cannabis, cocaïne en crystal meth.

In Nederland waren ruim vijfhonderd telefoons actief waarop de app van Anom was geïnstalleerd. Volgens de politie was één van die toestellen in gebruik bij Peer Schoofs, een Brabander die al sinds de jaren negentig een prominente rol speelt in de onderwereld. Hij werd in 2022 aangehouden en is in 2025 door het hof veroordeeld tot twaalf jaar cel voor drugshandel. Schoofs heeft cassatie aangetekend bij de Hoge Raad. Zijn zaak is niet eerlijk verlopen, stelt zijn advocaat Justus Reisinger, omdat rechters zijn misleid over Anom. 

Criminele informant

Naast de overeenkomsten met de cryptocommunicatienetwerken van Encrochat en Sky ECC is er ook een groot verschil: de software voor Anom is gebouwd op instigatie van de FBI zelf. Het project begon in 2018 na de ontmanteling van het communicatiebedrijf Phantom Secure en de arrestatie van de eigenaar. Daarna meldde een medewerker van dat bedrijf zich bij de FBI met een nieuw plan voor een geavanceerde onderwereldtelefoon met de naam Anom.

„De informant zou Anom vervolgens ook willen distribueren aan zijn oorspronkelijke netwerk”, zo vat de rechtbank in Den Bosch de werkwijze van de FBI samen in een vonnis uit 2024. Eind 2018 is Anom klaar voor gebruik en wordt de dienst in de criminele markt gezet. Dat gebeurt niet in de VS maar in Australië. De server van Anom staat weer ergens anders, in Litouwen.

De FBI gaat er namelijk van uit dat informatie die met Anom wordt vergaard niet kan worden gebruikt in strafzaken tegen Amerikaanse burgers. Dat heeft alles te maken met het feit dat Anom mede door de FBI in de markt is gezet: er is sprake van een vorm van uitlokking.

In de hackersgemeenschap wordt deze vorm van digitale misleiding een honey pot genoemd. Die is bedoeld om hackers uit de tent te lokken die bijvoorbeeld malware (schadelijke software) willen plaatsen om illegaal gegevens te vergaren of computers van een instelling te gijzelen. Zo’n ‘honingpot’ moet hackers afleiden of naar de verkeerde plek lokken.

Digitale misleiding

Volgens advocaat Reisinger is er bij Anom sprake van digitale misleiding die verder gaat dan alleen uitlokking. De onderzoeksrechter in Litouwen, die toestemming gaf voor het vergaren en delen van de data op de Litouwse server van Anom, wist niet dat de FBI een van de initiatiefnemers was.

Uit stukken, die nog niet bekend waren ten tijde van de veroordeling van Peer Schoofs en zijn ingezien door NRC, stelt de FBI tegenover de rechter in Litouwen dat de dienst „een techniek heeft ontwikkeld om de communicatie die loopt via de server van Anom te ontsleutelen en leesbaar te maken”.

Maar dat Anom een door de FBI beheerde dienst was waarmee informatie over criminelen moest worden verzameld, wordt in 2020 verzwegen. En de misleiding gaat verder, stelt advocaat Reisinger. In de Litouwse stukken stelt de FBI dat de techniek om Anom-berichten te ontsleutelen is ontwikkeld nadat Litouwen eerder toestemming had gegeven om op locatie in de Baltische staat onderzoek te doen naar de server.

Maar dat was niet nodig omdat de server in beheer was van de FBI zelf. Reisinger spreekt in zijn pleidooi richting de Hoge Raad van misleiding van de rechter in Litouwen. En daarmee is feitelijk ook de Nederlandse rechtbank onjuist ingelicht, vindt hij. Daarom stelt Reisinger dat de strafzaak tegen zijn cliënt Schoofs opnieuw moet worden beoordeeld. „Hij is veroordeeld op bewijs dat is vergaard met een honey pot die is verzwegen voor de autoriteiten.”

Lees ook

Hoe Nederland een hoofdrol speelde bij een megahack van misdaadberichten