Abortuspillen uit een kluisje in Polen: ‘Het is een manier om vrouwen zo snel mogelijk te kunnen helpen’

Luikje open, abortuspillen pakken, luikje dicht. Zo simpel kan het zijn. De 22 vakjes van de abortomat baden in het roze licht van een knusse ruimte in Warschau. Het is een variant op de paczkomat, de immens populaire pakketpunten op vrijwel elke Poolse straathoek. Het is geen ‘gimmick’, zegt initiatiefnemer Kinga Jelińska. ‘Het is een manier om vrouwen zo snel mogelijk te kunnen helpen.’

Het kluisje staat sinds deze maand in een zijkamer van Abotak, Polens eerste abortuskliniek die vorig jaar werd geopend door het Abortion Dream Team, een Poolse ngo. Iedereen is welkom in deze huiskamerachtige setting voor een consult of steun. En vooral voor informatie, zoals hoe je per post abortuspillen bestelt, volgens de World Health Organization tot tien weken de veiligste manier om thuis een zwangerschap af te breken.

Soms is de post geen optie, zegt Jelińska, als iemand bijvoorbeeld in een gewelddadige relatie zit. Dan biedt de abortomat uitkomst. Wie een zwangerschap wil afbreken, is in Polen grotendeels afhankelijk van activisten. Want abortus is nog altijd zo goed als verboden.

Demonstraties

Daarom zijn donderdag in bijna dertig Poolse steden demonstraties aangekondigd. Het is dan precies zes jaar geleden dat het Grondwettelijk Hof – gekaapt door de toenmalige regering van de rechtsradicale partij PiS – de reeds strenge abortuswetgeving nog verder inperkte. Het leidde tot de grootste protesten sinds de val van het communisme.

Bij de verkiezingen in oktober 2023 verloor PiS de macht aan premier Donald Tusk en zijn regering, een coalitie waarin twee van de drie partijen campagne voerden met de legalisering van abortus.

Drie jaar later staan Poolse vrouwen nog altijd met lege handen, zegt Julianna Łoboda van Stichting Widzialne (‘Zichtbaar’), een van de initiatiefnemers van de protesten. ‘Ze hebben het niet eens geprobeerd.’ Volgens recente peilingen is rond de 57 procent van de Poolse bevolking voorstander van legale abortus tot 12 weken. Maar dat vertaalt zich niet naar hun politieke vertegenwoordigers. Los van de oppositie werd de coalitie het onderling niet eens.

Nadat de protesten werden aangekondigd, haalde de regering het thema begin deze maand uit de mottenballen. Dinsdagavond stemde de Sejm (het Lagerhuis) alsnog in met een gedeeltelijke decriminalisering van hulp bij abortus en een terugkeer naar de situatie van voor 2020.

Abortuscompromis uit 1993

Nu is abortus enkel toegestaan bij verkrachting of incest en als de zwangerschap levensbedreigend is voor de vrouw. Abortus bij ernstige afwijkingen van de foetus komt daar weer bij: het zogenoemde ‘compromis’, de oude wet uit 1993 waarop de katholieke kerk destijds grote invloed uitoefende.

Onvoldoende, zegt Łoboda. De demonstranten eisen onder meer legale abortus tot 12 weken en volledige decriminalisering van hulp. ‘We vragen ze om hun beloften na te komen.’ De tijd dringt: in de herfst van 2027 zijn de volgende verkiezingen. De kans is overigens groot dat president Karol Nawrocki zijn veto gebruikt om zelfs de verwaterde wetswijzigingen tegen te houden.

De locatie van Abotak en de automaat zijn een statement op zich: pal tegenover de Sejm. De amper honderd meters vormen ook de gapende kloof tussen politiek en praktijk. Bij Abotak rondt manager Emilia Niemiec net een consult af met een jong stel. Ze lopen dankbaar de deur uit. Elke reden doet ertoe, valt op een bordje in de vensterbank te lezen.

De kliniek verzorgde in het eerste jaar 500 consulten en 98 vrouwen braken er hun zwangerschap af, bijvoorbeeld omdat ze dat liever hier dan thuis deden. Zowel Polen als buitenlanders, jong en oud, lopen de deur plat, vertelt Niemiec. ‘En politiek gezien zowel links als rechts.’

Hulp is verboden, een pil niet

Ze opereren in een ‘grijs gebied’, aldus Niemiec. Hulp bij abortus is in principe verboden, maar zelf je zwangerschap beëindigen met een pil is dat niet. In Polen zijn de pillen niet verkrijgbaar: de activisten laten zien hoe je de pillen zelf online kunt bestellen. In een later stadium van de zwangerschap helpen ze vrouwen op pad richting abortusklinieken over de grens. Los van het werk in de kliniek helpt de ngo naar eigen zeggen jaarlijks 47 duizend vrouwen.

Wat betreft de abortomat: die is in handen van een internationale organisatie, de ngo Women Help Women. Wie in de kliniek werkt, laat gewoon zien waar de automaat staat. De machine ‘overhandigt’ de pillen.

Discussies over legaliteit zijn een ‘intellectuele oefening’, zegt Jelińska: ze hebben hun handen al vol aan de praktijk. ‘De wet is bankroet. Natuurlijk denken we na over risico’s, maar we verschuilen ons niet. Mensen voorspelden ook dat de politie binnen 24 uur bij Abotak op de stoep zou staan. Dat is niet gebeurd.’

‘Terrorisme’ door activisten

Wel verschenen een handvol ultrakatholieke activisten, een kleine maar luide minderheid. Ze komen sinds de opening twee à drie keer per week, spelen kindergehuil en sirenes af op luidsprekers en maken de activisten uit voor moordenaars en nazi’s.

Vier keer werd de ingang aangevallen met boterzuur. Ze weten nooit precies wanneer ze weer komen. ‘Het is terrorisme’, zegt Niemiec, die er paniekaanvallen van heeft gekregen. Soms moeten bezoekers via de achterdeur naar binnen en naar buiten.

Ze drijven de buurt tot waanzin, zegt buurvrouw Jana Shostak, die honderd meter verderop woont. ‘De laatste keer was afgelopen zaterdag, om half zeven ’s ochtends. Soms denken we dat het voorbij is, maar dan komen ze weer opnieuw.’ Meldingen richtten vooralsnog niets uit; volgens de gemeente zijn haar handen gebonden door het demonstratierecht. De abortomat staat om veiligheidsredenen binnen.

De activisten zetten ondertussen door. Jelińska: ‘In het parlement debatteerden ze deze week over de terugkeer naar een abortuswet uit de jaren negentig. Hier halen we abortus naar de realiteit van de 21ste eeuw. De Poolse samenleving is al die jaren opgeschoven. Alleen de politiek niet.’