Tedere soldaten staan centraal in ‘Coward’ van Lukas Dhont. ‘Die mannen hunkerden naar intimiteit’

Wie zou er gaan vechten voor ons land, als er nu oorlog was? Alle jongens in de klas staken meteen hun hand op, toen Lukas Dhont de vraag stelde. De 35-jarige Vlaamse filmmaker was uitgenodigd om te vertellen over ‘cinema’ op de basisschool van zijn 11 jaar oude petekind. ‘Ik wilde het toch even testen onder de nieuwe, jonge generatie. Onze ideeën over mannelijkheid en heldendom, de werking van groepsdruk: was dat nu anders dan hoe ik het me herinner van mijn eigen jeugd?’

Ook in België gaan er stemmen op om de dienstplicht weer te activeren, in deze conflictueuze tijden. En Dhont had net een oorlogsfilm geregisseerd. Of nou, een oorlogsfilm? Zelf zou hij Coward zo niet omschrijven.

In zijn in Cannes bekroonde drama volgen we twee soldaten zich bezighouden met het entertainment van de troepen, vlak achter de met kraters en lijken bezaaide linies van de Eerste Wereldoorlog. Twee jonge mannen, die verliefd worden op elkaar. Omsloten door dood en verwoesting, in de mannenmaatschappij van het leger, beleven ze iets van vrijheid: méér vrijheid dan mogelijk zou zijn in de toenmalige Belgische samenleving.

‘Het is een film die zich afspeelt in de oorlog. De film heeft wel raakvlakken met een oorlogsfilm, maar draait ook veel vaste elementen van het genre om. De personages in oorlogsfilms, die bijna altijd mannelijk zijn, krijgen vaak maar een zeer beperkte ruimte om in te bestaan. Hun waarde wordt bepaald door de mate waarin ze in staat zijn om dóór te gaan, ondanks hun pijn. De held is een man die, voor het hogere goed, kan overgaan tot het wreedaardige. Een man die kan vernielen, om ons te beschermen.’

Dhonts eerste kennismaking met de meer ‘klassieke oorlogstaal’, in cinemavorm, betrof ooit Band of Brothers, de serie van Tom Hanks en Steven Spielberg uit 2001 over een bataljon Amerikaanse soldaten in de Tweede Wereldoorlog. Als opgroeiende jongen ervoer de filmmaker een gevoel van ‘lichte schaamte’ als hij zulke films of series zag. ‘Ik vroeg me af of ik wel capabel was. Of ik – in termen van de oorlogsfilm – een held kon zijn.’

Zijn eigen speelfilm begeeft zich wel kortstondig op het slagveld, maar enkel als de soldaten daar hun gewonden en doden uit de modder ruimen. We zien het resultaat van geweld, niet het geweld zelf.

Er zit wel spektakel in Coward, maar dan op de bühne: geïmproviseerd propagandistisch toneel, met de Duitse vijand (de ‘boche’) als bloeddorstig beest. Veel drag ook: revues met als vrouwen verklede soldaten, of een strijdlustige (en clowneske) parade langs de bedden van het legerhospitaal, waar verminkte soldaten bloed oprochelen.

Soldaat en revuevoorman Francis, zoon van een kleermaker, biedt de troepen troost en pompt de vaderlandsliefde op met zijn zang. Nieuwkomer en boerenzoon Pierre, verteerd door angst voor het slagveld, zoekt toevlucht bij het toneel. ‘Ga maar dansen terwijl wij sterven’, bijt iemand hem toe. Na een eerste uitgewisselde blik tussen Francis en Pierre voel je al dat deze jonge soldaten (heimelijk) meer voor elkaar gaan voelen. Het is een van de specialiteiten van Dhont: het filmen van (ontluikende) intimiteit.

Je wilde een film maken over de coulissen van de oorlog?

‘Ja, de backstage. Je ziet de rookpluimen aan de horizon, hoort de kreten. Maar we focussen op wat er zich net achter het front afspeelt. Hoe die soldaten daar theater maken, met wat parachutes, zandzakken en munitiekisten. Ze toveren het om.’

Dhont brak in 2018 in één klap door met zijn debuut Girl, over een transgender meisje dat balletdanser wil worden. En bevestigde zijn status als het grote nieuwe Belgische filmtalent vervolgens met Close, zijn drama uit 2022 over een jongensvriendschap, dat in Cannes met de Grand Prix werd bekroond en voor een Oscar genomineerd.

Voor Coward strikte Dhont twee volstrekt onbekende en onervaren Belgische hoofdrolspelers, Emmanuel Macchia (nu 20) en Valentin Campagne (23), die afgelopen mei in Cannes (samen) de prijs voor beste mannelijke acteur wonnen.

De Vlaming laat zich interviewen in het Ambassade Hotel aan de Amsterdamse gracht, een dag na de voorvertoning van Coward in het Eye Filmmuseum. Hierna reist hij door naar het Filmfestival van Londen, en vanaf daar naar een badplaats in Egypte, voor de uitreiking van de Arab Critics Awards: Arabische recensenten uit heel de wereld namen zijn nieuwe film op in hun top drie van beste films van het jaar. ‘Heel bijzonder, want in een land als Egypte zal Coward hoogstwaarschijnlijk niet te zien zijn in de zalen, omdat het toch ook een expliciet verhaal over gay-zijn is.’

Je voelt geen druk om er toch maar wat scènes uit te knippen?

‘Uit meerdere landen is dat ons al gevraagd: of we Coward daar willen uitbrengen zonder de expliciete scènes. Maar dat gaat niet: dan blijft er alleen maar oorlog over. Dus nee, geen censuur. Ook geen kleine ingrepen. Close is om die reden ook in veel landen niet uitgebracht, terwijl daar niks subversiefs in zat. Kennelijk bestaat er toch een soort angst voor het tonen van een intieme vriendschap tussen twee jongens. In China bijvoorbeeld, was het een nee: nu ook weer met met deze film.’

Het idee voor Coward ontstond in een boekwinkeltje in Parijs, waar de regisseur stuitte op het fotoboek Soldier Studies – Cross-Dressing in der Wehrmacht (2018). ‘Een collectie foto’s van Duitse soldaten in vrouwenkleren. Gewoon echt een soldaat in een lange jurk, die een nazivlag vasthoudt en op de schoot van een generaal zit. Zeer zot, maar het intrigeerde mij enorm.

‘Ik sprak erover met een bevriende historicus, die zei dat het iets van alle oorlogen was: als mannen lange tijd afgescheiden zijn van vrouwen, beginnen mannen vrouwen te spelen. Het is deels performance, een optreden. Maar die performance zet zich vaak ook náást het optreden voort. Ik ben dat gaan onderzoeken: zo vond ik foto’s van het Belgische leger in de Eerste Wereldoorlog.

‘Je houdt niet voor mogelijk wat je dan allemaal tegenkomt: soldaten die achter het front een soort huwelijken organiseren, die doen alsof ze met elkaar trouwen en andere soldaten adopteren als hun kinderen, zo eigenlijk een soort gezin vormen. Super schone getuigenissen ook: over hoe die mannen onderling een soort illusie van de normale wereld proberen te creëren, hoe ze hunkeren naar intimiteit.’

Foto’s van die crossdressers werden door soldaten ook vaak naar hun ouders thuis gestuurd, als postkaarten. ‘Als blijk van: kijk, hier is alles oké. Ik las in een dagboek hoe een van die soldaten zich verkleedde als moeder, en de soldaten in de barak elke avond een nachtkus gaf voor het slapen, als ritueel. Verhalen en beelden die volstrekt onbekend waren voor mij.

‘In België leer je al over de Eerste Wereldoorlog op de lagere school. We liepen met de klas door oude loopgraven, wisten van de gasmaskers, de bajonetten, de miljoenen doden en de heroïek. Maar dit? Die behoefte aan intimiteit van mannen onder elkaar? Nooit gehoord, nooit gezien. Daar lag een kans vond ik, als filmmaker. Want waarom is dat deel van de oorlogsgeschiedenis niet óók onderdeel van ons collectief geheugen?’

In Coward bespotten de soldaten de revueploeg nooit om de geacteerde vrouwelijkheid. In onze huidige tijd zou dat anders gaan, denk je toch als kijker.

‘Ik heb ook wel gedacht: moet zo’n reactie er niet in? Maar er werd door de soldaten niet op neergekeken, weten we van historici. En het hielp de moraal hooghouden, vond ook de legerleiding. De foto’s van die tijd met crossdressers ogen op een bepaalde manier ook heel modern. Maar toen we het scenario voor Coward lieten lezen aan bepaalde instanties in België, werd het niet meteen onthaald met groot applaus.

‘De essentie van die foto’s, en ook van onze film, zit voor mij in de nabijheid van de dood, die iets losmaakt in de mens. Veel van die soldaten wisten dat de kans dat ze zouden overleven klein was. Wat doe je dan? Dan wil je er nog iets van maken: het leven nog even voelen. Zoals het orkest van de Titanic doorspeelde, terwijl het schip al zonk.

‘Het valt voor mij ook niet los te zien van de huidige tijd. Als je het nieuws aanzet, of je telefoon, dan zie je Gaza, dat er een genocide gaande is, dat een deel van de wereld overstroomt. Je kunt niet wegkijken, maar hebt wel een zekere hoop nodig. Voor mij is dat poëzie, muziek, of gewoon kunst in het algemeen. Toen ik opgroeide vond ik in kunst een deel van mijzelf. Dat is niet enkel escapisme. Het toneel in Coward is voor Pierre en Francis ook een plek waar ze dichter bij hun eigen waarheid komen.’

Er schuilt ook kwaad in het fronttheater uit je film: propaganda om jonge soldaten het slagveld op te sturen, waar ze sterven. Hoe rijmt dat met poëzie?

‘Die optredens begonnen klein en onschuldig, op initiatief van de soldaten. Maar de commandanten hadden door dat het hielp: zo begon het georganiseerde reizen langs de frontlijn. Veel van de liedjes die ze zongen ontmenselijken de Duitsers. Dat wilde ik ook laten zien: hoe die behoefte aan theater kan worden ingezet als instrument, om de ander als beest te zien.’

Loopt er een lijn van je eerdere films naar Coward?

‘Wat ze verbindt, denk ik, is dat het drie films zijn over personages die zo hard bij de groep willen horen dat ze een deel van zichzelf verloochenen. Waar Girl en Close heel heftig waren, vol verdriet en rouw, is Coward romantischer. Maar het is geen fantasie.

‘Ik ben voor de research ook nog naar het Imperial War Museum gegaan in Londen. Wat dan direct opvalt: drie verdiepingen vol met documentatie over de veldslagen. De tanks, het mortiergeschut... Maar je moet diep in de archieven duiken om iets te vinden over hoe de soldaten aan het front óók met elkaar omgingen: die foto’s en verhalen blijven op de achtergrond. Ze getuigen van een andere vorm van mannelijkheid: een mannelijkheid die meer over verbinding en tederheid gaat. Die was er altijd al, alleen stond die niet in de schijnwerpers. En de vraag is: waarom niet? Waar zijn we dan zo bang voor?’