Dankzij gras en klaver mogen Ierse boeren wat in Nederland niet meer mag: extra mest uitrijden

‘Zie je wat ik bedoelde over die klaver?’ Rond de voeten van de Ierse melkveehouder Dennis Drennan schiet het plantje overal uit de grond. Tussen het wilde gras waarin zijn koeien liggen, zitten hele stukken die ermee bedekt zijn. ‘En dit is een nat weiland, waarvan sommige mensen zouden zeggen dat klaver er niet groeit.’

Volgens Drennan, voorzitter van melkveehoudersvereniging Irish Creamery Milk Suppliers Association, onderscheidt de Ierse melkveehouderij zich met het wijdverbreide gebruik van klaver. ‘We worden beperkt in de hoeveelheid kunstmest die we mogen gebruiken, dus gebruiken we een hoop klaver en diverse grassoorten om de bodem te voeden’, legt Drennan uit, terwijl hij zijn bezoek het weiland in leidt.

Het klaverplantje heeft de bijzondere eigenschap dat het stikstof uit de lucht opneemt en in de bodem vastlegt, een soort natuurlijke bemesting. ‘Jaren geleden zei men dat je klaver moest wegspuiten en alleen raaigras moest houden. Ik heb altijd een mengsel gehouden.’ Op zijn boerderij nabij Kilkenny, in het zuidwesten van Ierland, plukt Drennan daar nu de vruchten van: ‘Mijn kunstmestgebruik komt niet eens in de buurt van wat wettelijk mag. Dat is helemaal niet nodig.’

Europese uitzonderingspositie

Ook de Europese Commissie is overtuigd van de voordelen van het Ierse systeem. Daarom mogen Drennan en zijn achterban meer mest gebruiken dan collega-melkveehouders elders in Europa. Hetzelfde gold jarenlang voor Nederlandse melkveehouders, dankzij hetzelfde argument: in het gematigde klimaat hier gedijt gras, dat daardoor meer meststoffen opneemt.

In 2025 maakte de Europese Commissie een einde aan die Nederlandse derogatie (uitzonderingspositie) op de Europese Nitraatrichtlijn. De Nederlandse waterkwaliteit was te slecht en verbeterde niet snel genoeg om een verlenging te verantwoorden. Melkveehouders moesten plots een fortuin betalen voor mestafzet, of voor extra landbouwgrond om overtollige mest op uit te rijden. Ook Vlaanderen en Denemarken verloren hun derogatie.

Ierland kreeg als enige een verlenging. Wat maakt de Ierse landbouw anders dan de Nederlandse? Staat de Ierse waterkwaliteit er beter voor? Of heeft Ierland in de Brusselse koehandel simpelweg een betere deal bedongen?

Volgens Drennan is het antwoord evident: het Ierse grass-based system, met een dieet voor koeien dat voor 90 tot 95 procent uit gras bestaat, is superieur. ‘Onze koeien staan tussen maart en november 24 uur per dag buiten’, zegt hij terwijl zijn dieren een beschermende ring om hem heen vormen. ‘In december en februari gaan ze overdag ook naar buiten, als het weer het toestaat.’ Het dieet van de dieren hoeft daardoor nauwelijks te worden aangevuld met geïmporteerde soja of granen.

Ter vergelijking: in Nederland komt een derde van de melkkoeien nooit buiten. Koeien die wel de wei in mogen, stonden daar in 2025 gemiddeld iets minder dan twee maanden.

Minder koeien per hectare

In het Ierse graassysteem beperkt de grasproductie op natuurlijke wijze het aantal dieren. Bij een gemiddeld Nederlands graasdierbedrijf staan per hectare meer dan twee keer zoveel koeien op het land als bij Ierse bedrijven.

Voor de Ierse melkveebedrijven is het belang van de derogatie ‘enorm’, zegt Drennan. ‘Ik kan per hectare genoeg gras laten groeien om drie koeien te voeden. Zonder derogatie zou ik terug moeten naar 1,6. Industriële bedrijven met honderden dieren houden dat wel vol. Maar voor mij is dat niet rendabel.’

Verzet tegen derogatie

De derogaties zijn altijd controversieel geweest. Ze mogen namelijk niet in de weg staan van het doel van de Nitraatrichtlijn: water beschermen tegen vervuiling met meststoffen. Maar Nederland voldeed niet aan dat doel toen het in 2005 voor het eerst een derogatie verkreeg, en de waterkwaliteit verbeterde in de twee decennia daarna niet of nauwelijks.

Uit rapportages van de Europese Commissie blijkt dat de waterkwaliteit in Ierland aanzienlijk beter is dan in Nederland. Maar een duidelijke positieve trend is er niet. Daarom is er ook in Ierland verzet tegen de derogatie.

‘De Nederlandse waterkwaliteit is wellicht slechter, maar we zitten op hetzelfde traject’, zegt Elaine McGoff. Namens de Ierse milieuorganisatie An Taisce pleit ze al jaren tegen de derogatie. ‘Dezelfde redenatie die de Commissie bij Nederland toepaste, had ook voor Ierland moeten gelden. Ze zouden het niet zover moeten laten komen als in Nederland.’

In een café in het centrum van Dublin somt ze op: ‘Het primaire probleem met onze waterkwaliteit is stikstof. De primaire bron van stikstof is de landbouw. De trend verbetert niet. Ik snap niet hoe ze die verlenging kunnen verantwoorden.’

Invloed van klimaat en bodem

Eddie Burgess van Teagasc, een Ierse semioverheidsorganisatie voor landbouwonderzoek, snapt het besluit van de Commissie wel. Hij onderzoekt de invloed van de derogatie op de waterkwaliteit in zes stroomgebieden. ‘De simpelste samenvatting is dat de invloed van klimaat en bodemtype groter is dan die van mestgebruik.’

De grootste problemen spelen volgens hem in gebieden met goed doorlatende bodems en veel akkerbouwgewassen, zoals mais. Lokale landschapsmaatregelen kunnen volgens Burgess veel opleveren. Bijvoorbeeld het aanhouden van drassige gebieden langs sloten, die meststoffen uit het water filteren.

‘Ik zeg niet dat de boerenpraktijk irrelevant is, maar het is een veel hardere noot om te kraken’, zegt Burgess. Als de derogatie verdwijnt, vreest hij dat boeren helemaal geen betrokkenheid meer voelen bij een goede waterkwaliteit.

Nieuwe eisen

Drennan voelt die betrokkenheid wel, en is dan ook gefrustreerd over het gebrek aan vooruitgang. ‘We hebben zo veel dingen veranderd de afgelopen jaren. Hoe en wanneer we drijfmest uitrijden, of kunstmest gebruiken. De soorten gras die we laten groeien. Daar is een hoop tijd en moeite in gegaan. Waarom zien we dan geen resultaten?’

Met de verlenging van de derogatie kwamen nieuwe vereisten. De belangrijkste is dat de Ierse overheid per stroomgebied beoordeelt of het hogere mestgebruik schadelijk is voor beschermde natuurgebieden. Onder die gebieden vallen veel riviermondingen en zelfs twee volledige rivieren. ‘Het wordt heel lastig om hard te maken dat de derogatie daar geen invloed heeft op de nitraatgehaltes’, denkt onderzoeker Burgess. Het zou betekenen dat de derogatie over twee jaar in grote delen van het land wegvalt.

Een opvallende nieuwe verplichting is het onderhouden van heggen, met in elke rij een meidoorn of sleedoorn. Dat moet de biodiversiteit ten goede komen.

Waar in Nederland veel heggen de afgelopen decennia zijn verdwenen om het land makkelijker bewerkbaar te maken, ligt over het glooiende Ierse heuvelland nog altijd een ruitpatroon van groene heggen. ‘Ik hou van mijn heggen’, zegt Drennan. Ze bieden de koeien beschutting tegen wind en zon, en zijn een thuis voor allerhande vogels en insecten.

Hij wijst naar een sleedoorn in een van de heggen. ‘Zie je die bessen die eraan zitten? Dat is voedsel voor de vogels.’ Met meerdere bessenstruiken in elke rij voldoet hij ruimschoots aan de nieuwe eis. ‘En dat is het geval voor de meeste boeren hier.’

De heggen en struiken versterken de biodiversiteit, maar doen weinig aan de waterkwaliteit. Dat is volgens McGoff een breder probleem met de maatregelen die boeren moeten nemen. ‘Ze leiden in de Ierse context niet bewijsbaar tot minder nitraatuitspoeling.’

Het grootste probleem in Ierland is volgens haar de stikstofrijke urine van grazende koeien. Waar die terechtkomt, ontstaat een groot nitraatoverschot, dat vrijwel direct naar het grondwater zakt. ‘Ik zeg niet dat het een goed idee is, maar als je dat specifieke probleem wilt oplossen, zou je de koeien vaker binnen moeten halen.’ Het zou een breuk zijn met het grass-based systeem waar de Ieren zo trots op zijn.

Politieke deal

Behalve aan de nieuwe maatregelen hebben de Ieren hun derogatie mogelijk ook aan iets anders te danken: een politieke deal. Tegelijk met de derogatie werd in de EU namelijk ook gesproken over een handelsakkoord met het Zuid-Amerikaanse handelsblok Mercosur. De Ierse regering was tegen het akkoord, uit vrees dat Zuid-Amerikaans rundvlees Ierse veehouders uit de markt zou prijzen. De Ierse premier Micheál Martin zei in december 2025 dat de gesprekken over een nieuwe derogatie werden gevoerd ‘in samenhang’ met die over andere landbouwonderwerpen, zoals Mercosur.

Bedoelde Martin daarmee dat hij Mercosur zou steunen in ruil voor een derogatie? Een verduidelijking van zijn uitspraken kwam er niet. Vier dagen later werd de derogatie verlengd.

Op het beslissende moment voor Mercosur, een maand later, stemden de Ieren tegen het handelsakkoord, maar dat maakte geen einde aan de geruchten over een onderhandse deal. Volgens de Irish Independent was Manfred Weber, leider van de machtige christendemocratische fractie in het Europees Parlement, zelfs verbolgen over de Ierse woordbreuk.

Het Ierse ministerie van Landbouw ontkende met klem dat er een geheime deal zou zijn gesloten: ‘De minister heeft hier in al zijn onderhandelingen met commissaris Jessika Roswall en haar team op geen enkel moment over gesproken of het ook maar genoemd.’

Een woordvoerder van de Europese Commissie gaat niet direct in op een vraag naar het bestaan van een deal. ‘In het algemeen beoordeelt de Commissie alle derogatieverzoeken op hun merites.’

De Ierse tegenstem bleef hoe dan ook zonder gevolgen: de derogatie was al verlengd en ook zonder de Ieren was er een meerderheid voor Mercosur.

In Nederland opperde ook regeringspartij BBB in december 2025 om steun voor Mercosur in te ruilen voor een nieuwe derogatie. Minister-president Dick Schoof moest een deal sluiten op een top van Europese regeringsleiders, maar slaagde daar niet in.

Volgens melkveehouder Drennan speelde een bezoek van Eurocommissaris van Milieu Jessika Roswall aan Ierland in november 2025 een belangrijke rol in het overhalen van de Commissie. ‘Ik denk dat ze daardoor veel beter begreep hoeveel de koeien buiten grazen. Dat dit geen industriële landbouw is, maar familiebedrijven zijn met kleine aantallen dieren, en dat het Ierse platteland zou worden weggevaagd als we minder koeien moeten gaan houden.’

Mogelijke verlenging

Die dreiging hangt nog altijd boven de markt. Over ruim twee jaar moet de derogatie immers opnieuw verlengd worden, en komen ook de beoordelingen van de impact op natuurgebieden binnen.

Ondertussen heeft An Taisce een rechtszaak aangespannen die het juridisch fundament onder de derogatie weg kan slaan. Elaine McGoff vreest dat de Ierse regering zich onvoldoende voorbereidt op een derogatieloze toekomst. ‘We leven in geleende tijd met de derogatie. Als die verdwijnt, gaan een hele hoop boeren het heel moeilijk krijgen.’