Polen demonstreren voor het recht op abortus en willen geen ‘compromis’: ‘Het voelt alsof we in herhaling vallen’

Na een uur in de stromende regen staan sommige demonstranten te rillen onder hun paraplu, maar ze blijven scanderen. ‘Ik denk, ik voel, ik beslis.’ Een paar honderd man hebben zich in Warschau verzameld voor de Sejm, het Poolse Lagerhuis, om de regering ‘een rode kaart’ te geven. Anders gezegd: legaliseer eindelijk abortus zoals je hebt beloofd. In bijna dertig andere Poolse plaatsen vinden gelijktijdig protesten plaats, met nog iets grotere betogingen in steden als Gdansk, Krakau en Wroclaw.

Het is een symbolisch moment: precies zes jaar geleden begonnen de abortusprotesten van 2020, de grootste demonstraties in Polen sinds de val van het communisme. De aanleiding was een beslissing van het Grondwettelijk Hof, dat was gekaapt door de radicaal-rechtse regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), om de reeds strenge abortuswetgeving nog verder in te perken: de facto een verbod. Ook doen de vele paraplu’s onwillekeurig denken aan die eerste grote protesten voor het recht op abortus in 2016, waarvan zwarte paraplu’s het symbool waren.

‘Het voelt alsof we in herhaling vallen. Keer op keer doen we hetzelfde’, zegt architectuurstudent Karolina (24), die in 2020 ook de straat op ging. ‘Heel optimistisch ben ik niet, maar het is de moeite waard om het te blijven proberen. Ik vind dat elke vrouw het recht op abortus heeft, om welke reden dan ook.’

Ondertussen memoreert een van de sprekers de vrouwen die de afgelopen jaren in het ziekenhuis zijn gestorven. Ze kregen geen levensreddende abortus van de artsen, die bang waren om vervolgd te worden.

‘Compromis’

De wet heeft direct invloed op de levens van Poolse vrouwen, zegt Karolina. ‘Op dit moment heb ik geen plannen om een gezin te stichten. Maar mocht ik dat wel willen, dan zou ik bang en gestrest zijn. Het ontmoedigt me.’ Een volgende spreker zegt dat abortus ‘legaal, veilig en beschikbaar’ moet zijn. Ondanks verkiezingsbeloftes van de grootste regeringspartij, Burgercoalitie (KO) van premier Tusk, bleef de legalisering van abortus tot 12 weken uit.

Deze week kwam er alsnog beweging in het dossier. Een krappe meerderheid van de Sejm stemde in met een gedeeltelijke decriminalisering van hulp bij abortus en een terugkeer naar de situatie vóór 2020. Dit is het zogenoemde ‘compromis’, de strenge abortuswetgeving die nog uit 1993 stamt. Abortus is daarbij toegestaan na verkrachting of incest, als de zwangere vrouw in levensgevaar verkeert of als de foetus ernstige afwijkingen heeft.

Niet goed genoeg, valt bij het protest veelvuldig te horen. ‘Dit is het absolute minimum’, zegt Sonia (32), die niet met haar achternaam in de krant wil vanwege haar overheidsfunctie. ‘De regering beloofde legale abortus. Nu hebben we weer het ‘compromis’. Nou ja, zo noemen wij het niet.’ Ze werpt een blik op de Sejm. ‘Zo noemen zij het.’

Katholieke kerk

De ontwikkelingen stemmen cultuurhistoricus Marcin Kościelniak ‘pessimistisch’, zegt hij in een videogesprek. Het ‘compromis’ groeide door de jaren heen uit tot ‘een geaccepteerde norm om het sociale leven te reguleren’. Nadat het Grondwettelijk Hof in 2020 aan het compromis tornde, ontstond voor het eerst in lange tijd discussie over het compromis zelf, zegt Kościelniak. ‘Nu keren we terug naar een situatie die veel mensen lange tijd als normaal hebben beschouwd, en lopen we gevaar dat het debat over abortus verstomt.’

Kościelniak publiceerde in 2024 het boek Abortus en democratie – een tegengeschiedenis van Polen, waarin hij met uitvoerig bronnenonderzoek nieuw licht werpt op de geschiedenis van abortus in Polen, vanaf de legalisering onder het communisme in 1956 tot aan de wet van 1993. Hij stelt dat de katholieke kerk al sinds de legalisering tegen abortus streed en daar niet pas na het communisme mee is begonnen. Daarnaast oefende de kerk grote invloed uit op de dissidentenbeweging die later het onafhankelijke Polen vormgaf.

Deze ideologische erfenis – katholiek, nationalistisch en patriarchaal – had zijn weerslag op de jonge Poolse staat, een ‘non-seculiere democratie’, aldus Kościelniak. ‘Christelijke waarden werden gezien als het fundament van de nieuwe Poolse orde.’ Dat werkt door tot op heden, zelfs nu Polen het snelst seculariserende land ter wereld is. ‘Katholieke normen zijn nog steeds belangrijk. Daarnaast is Polen weliswaar meer seculier, maar nog steeds erg patriarchaal. Dat heeft invloed op de steun voor het recht van de vrouw om te beslissen.’

Verkiezingen

De inperking van het abortusrecht door het Grondwettelijk Hof in 2020 is nooit populair geweest in Polen: destijds stond slechts 13 procent van de bevolking erachter. Maar de steun voor legale abortus schommelt in peilingen tussen de 51 en 57 procent. Al met al ‘geven politici er voorkeur aan dit onderwerp niet te beroeren’, zegt Kościelniak. ‘De wetswijziging deze week is enkel omdat de campagne voor de verkiezingen van 2027 is begonnen.’

‘Ze hadden hier drie jaar geleden mee moeten beginnen’, zegt de 32-jarige Sonia. ‘Dan had Trzaskowski (liberale regeringskandidaat voor de presidentsverkiezingen in 2025, red.) misschien wél gewonnen.’ Maar dat werd de nationalistische en katholieke Karol Nawrocki, die zeer waarschijnlijk zijn presidentiële vetorecht zal gebruiken om zelfs de lichte versoepelingen van deze week te dwarsbomen.

Het vooruitzicht van de verkiezingen en de ruk naar rechts in Polen baart demonstranten ook zorgen. ‘Het kan nog altijd erger’, vat Ola Kisil (40) het sentiment bondig samen.

Tegendemonstratie

Er ontstaat een opstootje als twee mannen een groot spandoek ontvouwen met daarop een bloederige foetus. ‘Elke abortus is moord’, staat er in chocoladeletters boven. Politie snelt toe, de demonstranten gaan om hen heen staan. ‘Wypierdalać’ – optiefen – schreeuwen ze in koor. Verderop is een tegendemonstratie van biddende katholieken tegenover Abotak, de eerste abortuskliniek van Polen. ‘Onze hoop is gevestigd op zulke activisten’, zegt Magda (24), die voor masseur studeert, over de kliniek. ‘Want de regering stelt ons keer op keer teleur.’