Het zicht op Anton Tsjechovs 'Meeuw' vertroebelt, in een overvolle regie van Nina Spijkers

Dat regisseur Nina Spijkers, die vorige maand de Erik Vos-prijs kreeg uitgereikt, van Anton Tsjechovs Meeuw houdt, dat staat buiten kijf. Ze spreekt in het programmaboekje gloedvol over het stuk, zegt het al jaren te hebben willen ensceneren, sowieso is ze een regisseur met een naar hedendaagse maatstaven uitzonderlijk respect voor klassiek repertoire, ze is zelfs vernóémd naar een van de hoofdpersonages uit het stuk. En toch is het lastig een touw vast te knopen aan deze enscenering. Kan eerbied voor een stuk een regisseur ook in de weg zitten?

De vier belangrijkste rollen in Meeuw zijn Trigorin (een gevierde schrijver op leeftijd), Arkadina (zijn minnares, een gevierd actrice), Kostja (haar zoon, een jonge schrijver) en Nina (zijn geliefde, een jonge actrice). Die rollen spiegelen elkaar, het gaat over ambitie en dromen enerzijds en desillusie anderzijds, zoals alle stukken van Tsjechov. En ook, anders dan andere stukken, gaat Meeuw over toneel.

Net als in twee eerdere producties (Het temmen van de feeks en Coriolanus) kiest Spijkers ervoor een aantal rollen, onder andere deze centrale vier, te ‘genderswappen’ (mannen worden vrouwen, vrouwen mannen), om een al te stereotype rolverdeling tegen te kleuren. Dat pakt soms goed uit.

Zo wordt de monoloog van Trigorin, waarin ze Nina (hier ‘Mika’) uitlegt hoe zwaar het is om zo’n beroemde schrijver te zijn, zelden zo klaar en zo oprecht gespeeld als hier, door Tamar van den Dop. Wellicht dat de tekst, door een man gezegd, sneller pedant overkomt en daarmee op de lachspieren werkt, terwijl die zich hier, door een vrouw uitgesproken, laat interpreteren als een openhartige getuigenis over geldingsdrang en de honger naar bevestiging die, hoe beroemd je ook bent, altijd de kop blijft opsteken – hoe het nooit genoeg is. Alleen al het besef dat gender in die lezing kennelijk verschil maakt, maakt de omkering de moeite waard.

Antoinette Jelgersma is prachtig – en een onvervalst Tsjechovpersonage – als Kostja’s kleurrijke tante Sorin, een oude vrouw die geen van haar dromen uit heeft zien komen en desalniettemin haar humor heeft weten te behouden.

Dat de onbeantwoorde liefde van Masja (een geweldige Yela de Koning, alles wat zij speelt heeft ziel) door dat geswap een onnadrukkelijke queer-verhaallijn aan het stuk toevoegt, is mooi meegenomen.

Minder geslaagd is de aanpassing van Arkadina naar ‘Boris’. Jaap Spijkers speelt deze ijdele, toondove hork van een vader weliswaar geestig, maar als man is het personage voorspelbaarder dan als vrouw.

Drastische toneelhervorming

Los van die genderwisselingen is er meer wat Spijkers de kijker met haar enscenering wil aanreiken, en daar gaat het mis. Neem de toneeltekst die Kostja (Emma Buysse, die in 2022 Masja speelde bij Toneelgroep Maastricht) bij aanvang van het stuk door haar nogal schaapachtige vriendje (Alex Hendrickx) laat vertolken. Kostja beweert een drastische toneelhervorming na te streven („Radicale kunst hebben we nodig. Nieuwe vormen! Nieuwe inhoud!”) en Spijkers (zou vormvernieuwing iets zijn wat ze zelf nastreeft, met dit werk?) legt Mika zinnen uit De Hamletmachine in de mond, een grimmige tekst van Heiner Müller uit 1977. Radicaal vormvernieuwend inderdaad, maar wel vijftig jaar geleden.

Hendrickx brengt de hoogdravende fragmenten Engelstalige tekst (iets over vrouw-zijn, de invulling van vrouwenrollen) ironisch-gewichtig. Wordt hier de draak gestoken met jonge kunstenaars met ernstige ambities? Meta-grapjes als onfunctioneel naakt lijken inderdaad in die richting te wijzen: de voorstelling als postmoderne grap; als commentaar op zichzelf. Zou het?

Je kunt er niet omheen dat Spijkers het over toneel als metafoor lijkt te willen hebben; de hele voorstelling lang worden wij, het publiek, op de achterwand geprojecteerd en kijken we tegen de achterkant van een toneellijst aan. We bevinden ons, als het ware, zelf op het toneel. (Moet dat dan soms die ‘nieuwe vorm’ voorstellen?)

Het is maar een van de vele aanknopingspunten die Spijkers voor ons heeft uitgedacht. Ergens halverwege komen er vanuit het grid twee enorme klepels naar beneden suizen, die een tijdje heen en weer blijven deinen, als een omgekeerde metronoom. Dokter Dorn (Gustav Borreman) bladert quasi-achteloos in Antipolitics van George Konrad. Er wordt gedanst op de Ravels Bolero. Er is een regengordijn. Acrobatiek. Veel sigaretten. Speelstijlen botsen, waardoor liefdesscènes ontsporen. Om de haverklap moet er opeens iemand huilen, zonder heldere aanleiding.

Het is een ratjetoe van tamelijk boude regiekeuzes, die ongetwijfeld allemaal een goede reden hebben, maar in de praktijk vooral het zicht op het stuk vertroebelen. Het lijkt erop dat Spijkers met zoveel bagage omtrent dit stuk het repetitielokaal betrad, dat haar regie onder de ideeën bezweek.

Kies NRC als voorkeursbron