Oud-correspondent Garrie van Pinxteren over China: ‘Nu heb ik de vrijheid om de dingen die je wel denkt, maar normaal niet opschrijft, op papier te zetten’

We spreken elkaar in Amsterdam, haar geboortestad, van waaruit Garrie van Pinxteren in 1982 als jonge student naar China vertrok. Ze heeft van binnenuit gezien én aan den lijve ondervonden hoe het land sinds die tijd een enorme transformatie heeft doorgemaakt. De welvaart is met sprongen gegroeid, maar zeker na het aantreden van Xi Jinping in 2012 is ook de greep van de Communistische Partij op de samenleving steeds verstikkender geworden.

Het leven van oud-correspondent Garrie van Pinxteren, die ook lange tijd werkte voor NRC, staat al zo’n 45 jaar in het teken van China. Terug in Nederland heeft ze haar herinneringen geboekstaafd in Control en delete. Als correspondent was Van Pinxteren gebonden aan journalistieke principes. „Maar nu had ik de vrijheid om de dingen die je wel denkt, maar normaal niet opschrijft, gewoon eens op papier te zetten. En hier kon ik meer afstand nemen en verbanden leggen die me eerder in China niet opvielen omdat je er dan middenin zit.”

Van Pinxteren is blij dat ze sinds 2025 niet meer in China woont en werkt. „Ik merk dat ik geen heimwee heb. Ik heb in China constant onder een bepaalde druk geleefd. Samen met het onvrije van de Chinese maatschappij is dat toch onder mijn huid gekropen. Als je daar zit ga je gewoon door en denk je: nou ja, zo erg is het allemaal nog niet. Maar achteraf voel ik hier nu echt ontspanning.”

Tegelijkertijd is ze nog lang niet klaar met China. „Ik denk niet dat het me ooit loslaat. En ik denk ook niet dat ik dat zou willen. Het is een complex en gelaagd land. Er gebeuren voortdurend dingen waarvan je denkt: dat kan toch niet? Zo hebben ze een maatschappelijk politiek systeem opgezet dat communisme én hyperkapitalisme combineert. Dat maakt het fascinerend. Je kunt je er echt tien levens lang mee bezig houden.”

Waarom bent u in 1982 naar China gegaan?

„Ik wilde gewoon op avontuur! Het aantrekkelijke van China was dat het in alle opzichten anders was dan wat ik kende. Het had een ander politiek systeem en er woonde een etnisch andere bevolking met een totaal andere geschiedenis. Toentertijd kon je als student sinologie een beurs krijgen om een jaar in China te studeren. Onder Deng Xiaoping had het land net de deuren geopend, maar zonder zo’n beurs was een verblijf heel lastig. De studie was overigens alsof je Latijn of Grieks zat te leren op een zolderkamer. We spraken eigenlijk nooit Chinees. Eenmaal in China voelde het als een wonder dat je in de trein met mensen kon praten.”

Het lukt u ook om ‘binnen’ te komen en vriendschappen te sluiten. Personen spelen een grote rol in dit boek. De lerares op de theaterschool met wie u een relatie kreeg, uw beste vriend Xiao Xie…

„Ze zijn ook heel belangrijk geweest in de vorming van mijn denken over China. De lerares vertelde mij verhalen uit haar eigen familiegeschiedenis, ik leerde van haar hoe het was om op te groeien tijdens Mao’s Culturele Revolutie – waarbij miljoenen mensen werden vernederd, opgepakt of vermoord – en ze vertelde over de trauma’s die dat naliet. Met die vriend had ik discussies over wat er in China gebeurde. Het was een inwijding door iemand die je eerlijk zegt hoe hij er zelf over denkt en dus niet per se het officiële, ideologisch kloppende en politiek juiste verhaal, dat veel leraren en ook mensen op straat vertelden.”

Die openheid was een teken van vertrouwen en dat was wederzijds. „Toen ik correspondent werd, vroeg ik Xiao Xie als mijn assistent, omdat ik hem blindelings vertrouw. Via mijn vrienden kreeg ik vervolgens ook toegang tot de verhalen van anderen. Zeker in China staat iemand je sneller te woord wanneer iemand je introduceert.”

Zou een jonge studente sinologie nu nog dezelfde kansen hebben?

„Ik denk dat het nu veel moeilijker is om dieper door te dringen in China. Het zal meer moeite kosten om vrienden te maken. Maar ik zou iedereen nog steeds aanraden om te gaan! Je kunt je eigenlijk geen goede voorstelling maken van het land zonder er te zijn geweest. Er waren periodes dat China vrijer leek te worden en meer ‘zuurstofrijk’ was. Toen kon je ook zien hoe enorm creatief en vindingrijk mensen zijn. Die hele nieuwe welvaart is er natuurlijk niet gekomen omdat de Partij een fantastisch beleid had, maar juist doordat ze er hun handen vanaf trokken. De desillusie is dat ze uiteindelijk bijna alles weer hebben teruggedrukt…”

Hoe is het dan om te leven in een surveillancestaat waar inmiddels 700 miljoen camera’s hangen en buurtcomités iedereen in de gaten houden?

„Dat surveillancesysteem is niet waterdicht, maar je merkt dat bepaalde dingen die je vroeger kon doen nu niet langer onopgemerkt blijven. Je moet je niet gek laten maken en je eigen leven blijven leiden. Maar je moet wel zorgen dat wat jij doet andere mensen – je vrienden, je contacten als journalist – niet in gevaar brengt.”

Van Pinxteren vertelt ook dat ze als correspondent gevoelige dingen fluisterend bij een lopende douche met haar vrouw besprak, terwijl de telefoons aan de andere kant van het huis lagen. „En toen ik een keer een foto wilde maken in het deel van de Verboden Stad waar de hoogste leiders wonen, verscheen er alleen een melding op mijn telefoon: je mag hier niet fotograferen. Dan denk je achteraf wel: heb ik dat nou echt gezien?”

https://www.youtube.com/embed/EUSGlEaCx90

De titel van uw boek sluit perfect aan op wat de Partij nu doet: controleren en verhullen. Kunt u een voorbeeld noemen?

„De regio Xinjiang wordt nu gepromoot als een exotisch vakantieoord voor Chinese én westerse toeristen. De interneringskampen voor de Oeigoeren worden verzwegen en journalisten en diplomaten worden buiten de deur gehouden. Dat gebeurt allemaal zo vakkundig – trouwens ook in Tibet – dat mensen later zullen zeggen dat je China probeert zwart te maken wanneer je erover begint. Maar wie kan controleren of het waar is wat China beweert? En als je als toerist rondreist, dan ziet het er toch mooi en vredig uit?

„Vroeger was Chinese propaganda plomp en lachwekkend, nu slim en aannemelijk. China zaait ook behoorlijk succesvol twijfel over mensenrechten en de internationale rechtsorde. Zelfs hier in het Westen klinkt nu dat wij niet altijd die dominee met dat vingertje moeten zijn. Terwijl je niet alles kunt geloven. En dat doen wij wel een beetje, omdat wij dat soort achterdocht niet gewend zijn. Wij zijn een beetje naïef.”

China werpt zich ook op als voorvechter van het mondiale Zuiden.

„Dat is een goed voorbeeld waarin China iets heel anders zegt dan doet. Het zegt niet koloniaal om te gaan met Afrika, maar ondertussen worden alle grondstoffen naar China verscheept. China is altijd in de eerste plaats bezig om zijn eigen belangen te verdedigen. En specifiek de heerschappij van de Communistische Partij. Ondertussen wordt beweerd dat de Chinese democratie veel beter is dan die van ons. Wij kunnen maar één keer in de vier jaar stemmen en rijke industriëlen kunnen de politiek beïnvloeden, terwijl in China de Partij zegt in de haarvaten van de samenleving te zitten en de wil van de bevolking te vertegenwoordigen.”

Er staat een citaat uit Orwells 1984 op het schutblad van uw boek, over newspeak: je gebruikt dezelfde woorden, maar geeft er een andere betekenis aan.

„In China staan overal enorme borden met kernwaarden van wat de Partij het ‘socialisme met Chinese kenmerken’ noemt. Dingen als ‘vrijheid’, ‘gelijkheid’, ‘respect’ en ‘democratie’. Nou, wat die daar betekenen weet ik zo net nog niet. Het is heel orwelliaans om dat overal te zien.”

Zelfs de geschiedenis ontkomt niet aan de controledrang. U citeert Mao: ‘Gebruik het verleden om het heden te dienen’. Hoe doet de Partij dat?

„Ze hebben een eigen versie van het verleden geschreven. Dat past perfect in de Chinese traditie. Want het eerste dat een nieuwe keizerlijke dynastie deed, was de geschiedenis schrijven van de vorige. Het doel was om te laten zien dat die bepaalde fouten had gemaakt, waardoor het logisch was dat de nieuwe aan de macht kwam. Bovendien gaf het verhaal ook richtlijnen voor de toekomst. Dat is nu onder Xi Jinping weer het geval. Veel sterker zelfs, want het is nu verboden om een andere interpretatie van de geschiedenis te geven. Omdat het verhaal ook richting geeft, zou dat immers betekenen dat je het hele systeem ondermijnt. De conclusie moet zijn dat het onvermijdelijk is dat de Partij tot in lengte van dagen aan de macht blijft. Daarmee legitimeren de machthebbers zichzelf. En dat verhult het gebrekkige democratische gehalte van een eenpartijstaat.”

En onwelgevallige gebeurtenissen als de studentenprotesten in 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing zijn zorgvuldig weggekrast.

„De Partij had er een eigen uitleg aan kunnen geven waarom die opstanden werden onderdrukt. Maar omdat veel mensen het neerslaan instinctief veroordelen, hebben ze het maar gewist. Tegenwoordig weten veel jongeren niet dat het is gebeurd. Historische gebeurtenissen zijn verdwenen. Gelukkig zijn er ook mensen die de leegtes invullen. Documentairemaakster Ai Xiaoming gaat bijvoorbeeld gewoon praten met oude mensen die eind jaren vijftig in een werkkamp hebben gezeten en honger hebben geleden.

„Het besef dat de geschiedenis verdwijnt is breder aanwezig. Ik ontmoette in Hongkong een vrouw die haar puberdochter altijd meenam naar demonstraties tegen China, zodat ze haar die herinneringen niet kunnen afpakken. Dan wapen je jezelf tegen desinformatie in latere geschiedschrijving. Tegelijkertijd voorkomt strenge censuur dat feiten breed bekend raken. De films van Ai Xiaoming mogen niet worden vertoond. Sowieso moeten mensen zoals zij telkens koorddansen.”

U schrijft dat dit boek vooral is bedoeld om de geschiedenis uit de hongerige bek van de Chinese Communistische Partij te trekken.

„Je hoort als journalist natuurlijk afstand te houden tot je onderwerp, maar ik hou me er al zo lang mee bezig dat ik me wel degelijk emotioneel betrokken voel bij het land en vooral bij de mensen die ik er ken. Ik vind het naar dat er steeds meer in de prullenbak van de geschiedenis verdwijnt. Ik kan een heel klein steentje bijdragen door op te schrijven wat ik heb meegemaakt en wat mensen me hebben verteld.”

Lees ook

Wuhan een jaar later: ‘Deze stad heeft een monument nodig tegen het vergeten’

Kies NRC als voorkeursbron