Samba is links, country is rechts: in de verhitte Braziliaanse verkiezingsstrijd eisen beide kampen hele muziekgenres op

In een rode trainingsbroek met een zwart T-shirt met daarop de tekst ‘Laat de samba niet sterven’staat Neguinho da Beija-Flor bij een busstation. De populaire Braziliaanse zanger kijkt recht in de camera en zegt: „Brazilië is niemands achtertuin!” Het is de verkiezingsslogan van de Arbeiderspartij (PT) van president Lula da Silva, en verwijst naar pogingen van de Amerikaanse president Trump zijn invloed te doen gelden in Latijns-Amerika. Neguinho da Beija-Flor maakt met zijn wijsvinger en duim de letter L van Lula en roept de Brazilianen op om op links te stemmen. 

In aanloop naar de tweede, beslissende verkiezingsronde op 25 oktober tussen president Lula da Silva (80) en de uiterst-rechtse Flávio Bolsonaro (45) gebruiken beide kampen muziek om de kiezer te mobiliseren. De Braziliaanse samenleving is al jaren sterk gepolariseerd, en ook muziek is politiek geworden. Hele muziekstromingen worden opgeëist als links dan wel rechts en beroemde artiesten bekennen kleur.

Zo kwamen sambascholen uit Rio de Janeiro in oktober op verschillende plekken bijeen voor een paar massale pro-Lula-bijeenkomsten. Percussiegroepen liepen mee tussen duizenden mensen in een optocht met de slogan „Samba zal niet zwijgen, de strijd vindt plaats op straat”. Dit soort manifestaties organiseert links in het hele land om naar eigen zeggen „de democratie te redden”. 

De muziek van het ruige platteland

Rechts – dat volgens peilingen de beste kans maakt om na de eerste ook de tweede ronde van de verkiezingen te winnen – pronkt met de populaire sertaneja. Deze Braziliaanse variant op country is afkomstig van het ruige platteland van Brazilië (de sertão), vooral uit de deelstaten São Paulo, Goias, Mato Grosso en Minas Gerais. In dit genre wordt vaak in duo’s gezongen met gitaar en accordeon als belangrijke instrumenten. Sertaneja wordt cultureel omarmd door de machtige agrosector en de grootgrondbezitters van wie de economische belangen vooral behartigd worden door de familie Bolsonaro.

Zanger Gusttavo Lima, die in 2011 een internationale hit scoorde met het nummer ‘Balada’, en Michel Teló (hit: ‘Ai se eu te pego’) zijn internationale boegbeelden van deze muziek. Lima onderhoudt al jaren warme banden met de Bolsonaro’s. Zanger Zezé Di Camargo is een van de meest invloedrijke sertaneja-artiesten die de familie steunt. Tijdens optredens riep hij op om amnestie te verlenen aan de aanhangers van Bolsonaro, die in januari 2023 overheidsgebouwen bestormden en vernielden en en tot gevangenisstraffen werden veroordeeld. Ook het sertaneja-duo Henrique & Juliano steunt Flávio Bolsonaro volop in zijn campagne.  

Braziliaanse gospel geldt ook als een ‘rechts’ genre , aangezien ze groot is geworden dankzij de groei van het evangelisch christendom. Deze overwegend conservatieve religieuze stroming gaat politiek vaak hand in hand met het bolsonarismo. Beide omarmen conservatieve familiewaarden, zijn uitgesproken anti-abortus en anti-lhbti en voor versoepeling van de wapenwetten. Bij de vorige verkiezingen was de slogan van toenmalig president Jair Bolsonaro „Brazilië boven alles, God boven iedereen”, wat hem veel evangelisch-christelijke stemmen opleverde. 

Veel Braziliaanse gospelmuziek komt uit de koker van Grupo MK, een invloedrijk media- en muziekconglomeraat van de steenrijke familie De Oliveira. Die is nauw verbonden met de Bolsonaro’s, de Grupo MK is een belangrijke steunpilaar van hun politieke project. Hoewel het religieuze muziek is, zit er vaak een politieke boodschap in die naadloos aansluit bij de boodschap van rechts met haar focus op God, het gezin en de strijd tegen links. 

Stap je in Rio in een taxi, moet je niet verrast opkijken als de chauffeur keihard muziek van de zeer populaire gospel-artieste Gabriela Rocha op heeft staan en uitbundig de gebeden meezingt. Deze música cristã is inmiddels populairder dan samba. Rocha’s eigen YouTube-kanaal met videoclips en optredens tijdens kerkdiensten heeft meer dan vier miljard views.

Carnavalsfeest voor Lula

De conservatieve christelijke muziek staat haaks op het uitbundige ‘Carnalula’, het vorige maand gehouden carnavalsfeest ter ondersteuning van Lula waar deelnemers met grote regenboogvlaggen zwaaiden. Volgens veel evangelische christenen is carnaval te losbandig en wordt het gedomineerd door ‘woke’ en de lhbti-gemeenschap.

In de cultuurstrijd tussen rechts en links weet Lula zich gesteund door iconische zangers als Gilberto Gil, Caetano Veloso, Chico Buarque en Djavan. „Bora Lula!”, (Kom op, Lula) is hun boodschap. Waar rechtse artiesten de variant „Fora Lula!” (Weg met Lula!) van maken.

Op een groot cultureel evenement in Rio’s bohemienwijk Lapa kwam eind september bijna de hele gevierde culturele sector bijeen, met Lula en zijn echtgenote Janja als eregasten. Tijdens het presidentschap van Flavio’s vader Jair Bolsonaro (2018-2022) werd gesnoeid in cultuursubsidies, omdat deze de „linkse culturele elite” zouden bevoordelen. Lula herstelde die overheidssteun. „Laten we niet vergeten wat we aan Lula hebben te danken!”, riep Chico Buarque vanaf het podium. „Hij is de redder van de Braziliaanse muziek en cultuur.” 

Tijdens de laatste militaire dictatuur in Brazilië (1964-1985) kwam de muzikale revolutionaire protestbeweging Tropicália op, met artiesten als Gilberto Gil en Caetano Veloso als boegbeelden. Hun nummers klinken dezer dagen veel op linkse bijeenkomsten. Vanwege de mogelijke terugkeer van de familie Bolsonaro in het centrum van de macht willen artiesten die de dictatuur meemaakten zich uitspreken. Maar de zangers zijn – net als Lula – inmiddels in de tachtig. Dat Brazilië’s grootste popartiest Anitta (33) onlangs onomwonden haar steun uitsprak voor Lula, kan hem helpen, maar om een jonger publiek aan te spreken bij deze verkiezingen zal meer nodig zijn. 

Lees ook

Arm en zwart Brazilië trekt richting de radicaal-rechtse Bolsonaro’s. ‘Zelfs al was hij een racist, dan nog zou ik op hem stemmen’

Dansend op baile funk

Met het campagnenummer ‘Rap do Silva’ probeert de Arbeiderspartij meer jongeren te trekken. Het nostalgische, typisch Braziliaanse nummer (muzikaal gebaseerd op het origineel uit 1995 van MC Bob Rum) vertelt het levensverhaal van Lula die het als arme schoenpoetser via de vakbond tot president schopte. Het nummer past binnen de baile funk, opzwepende en rauwe muziek afkomstig uit de favela’s (de arme wijken). Dit immens populaire genre is zowel links als rechts: wie een jong publiek wil bereiken, kan niet om baile funk heen.

https://www.youtube.com/embed/2Z7XjQYNh_8

Flávio Bolsonaro bestijgt regelmatig het podium dansend op het baile-funknummer Funk do 67, waar zijn Liberale Partij een variant op heeft gemaakt. Op sociale media is te zien hoe hij dansles krijgt in passinho (soort Braziliaanse streetdance) op zijn campagnenummer ‘01’, zoals de bijnaam luidt van Flávio, als eerstgeborene van vader Jair Bolsonaro. Tijdens een massabijeenkomst in het noorden van Rio dreunt de baile funk door de boxen en zingen jongeren luidkeels mee als Flávio Bolsonaro vanaf een passerende geluidswagen met de partijvlag zwaait. 

https://www.youtube.com/embed/UqTuIpNNeIo Kies NRC als voorkeursbron