Hij wist zijn eigen publieke beeld te bepalen, maar hoe spraakmakend was Whistler nou echt?

Is zijn moeder er ook bij? Jazeker is zijn moeder erbij. Ze is speciaal voor de gelegenheid overgekomen uit Parijs, waar ze normaal gesproken in het Musée d’Orsay verblijft. Nu hangt het portret van Anna McNeill Whistler uit 1871 in het Van Gogh Museum op een overzicht van het werk van haar zoon, de Amerikaans-Engelse schilder en etser James Abbott McNeill Whistler (1834-1903). Het mocht niet ontbreken, want Whistler moet een moederskindje zijn geweest. Gevraagd waarom hij in de Verenigde Staten was geboren antwoordde hij ooit gekscherend: ‘Ik wilde dicht bij mijn moeder zijn.’ Toen zij haar zoon achterna was gereisd naar Londen woonde ze elf jaar bij hem in. Het portret van zijn moeder op 66-jarige leeftijd is waarschijnlijk Whistlers bekendste schilderij.

De tentoonstelling in Amsterdam heeft de ondertitel Dandy en dwarsdenker. Op foto’s, in zelfportretten, in geschrifte en in de omgang was Whistler duidelijk bezig zijn eigen publieke beeld te vormen. De hippe gozer in pak, met zijn snorretje en halflange krulletjeskapsel, zou in onze tijd spraakmakende opvattingen over de kunstwereld geventileerd hebben aan talkshowtafels of in een eigen podcast. Eind negentiende eeuw waren toespraken en ingezonden brieven de geëigende vorm, naast witty conversatie – zie de opmerking over zijn moeder. Whistler spande zelfs een keer een rechtszaak aan tegen een beroemde kunstcriticus, John Ruskin, die een schilderij van hem negatief had besproken. Het rechtbankverslag bundelde de schilder later samen met enkele lezingen en brieven in het boekje The Gentle Art of Making Enemies. Zoals de meeste polemiek van vroeger doet die bundeling nu grotendeels onzinnig aan. Waar veel andere kunstenaars hun schouders zouden ophalen over een opmerking of recensie, was Whistler bij het minste of geringste zo beledigd dat hij in de pen klom.

De publiciteit kwam zijn imago ten goede: door alle controverse kreeg hij iets van een revolutionair. „Whistler was te avant-garde voor de avant-garde”, schrijft kunsthistorica Carol Jacobi in de tentoonstellingscatalogus. In Parijs, waar hij als jonge man een paar jaar woonde, raakte hij bevriend met Gustave Courbet, ook zo’n zelfbewuste, geopinieerde schilder. Courbet was een pleitbezorger van het realisme, van alledaagse voorstellingen zonder bijbels of mythologisch thema, zonder opsmuk en zonder moraal. Whistler legde in Frankrijk ook haveloze huizen, armoedige straatjes en mensen zonder aanzien vast. In Engeland, waar hij op zijn 25ste naartoe verhuisde, ging hij aanvankelijk in dat realistische idioom verder. Hij maakte etsen van scheepswerven en havenarbeiders en schilderijen van bedrijvigheid op de Theems of de sloop van een brug.

Schilderijen als muziek

Maar op den duur keerde hij zich – te avant-garde voor de avant-garde – van Courbets realisme af om ‘poëtischer’ te gaan schilderen. Hij werkte niet meer direct naar een motief, maar reconstrueerde voorstellingen achteraf uit de herinnering. Om te benadrukken dat het hem meer om de stilering dan om het onderwerp te doen was, gaf hij zijn schilderijen titels die aan de muziek ontleend waren. Een portret van een meisje in een wittige jurk met groengrijze accenten heet bijvoorbeeld Harmonie in grijs en groen, het portret van zijn moeder betitelde hij als Compositie in grijs en zwart.

Zijn schilderijen van de Theems bij avond of nacht noemde hij nocturnes, naar de korte pianostukken die een nachtelijke stemming vertolken. Whistlers nocturnes zijn olieverfschetsen van een grijze, donkerblauwe of zelfs vrijwel zwarte schemering of duisternis, waarin alleen vaag de contouren van bruggen of bebouwing op de oever te zien zijn, en hier en daar een lichtje dat in de rivier reflecteert. Veel van hun effect is in the eye of the beholder: of je ze waardeert hangt erg af van de welwillendheid waarmee je ze tegemoet treedt.

Een van de meest gewaagde nocturnes, een stikdonker schilderij dat het hoofd van de welwillende kijker stil maakt (op het zachte klotsen van het donkere water na), is een bruikleen uit het Witte Huis in Washington. Je vraagt je af of Donald Trump er wel eens naar staat te kijken, en of het schilderij hem dan ook contemplatief stemt. Eerdergenoemde John Ruskin vond een nachtschilderij met oranje spikkeltjes vuurwerk uit 1875 (niet in Amsterdam te zien) veel te summier, zeker gezien de verkoopprijs. „Ik had nooit gedacht nog eens een verwaande kwast tweehonderd guineas te horen vragen om een pot verf in het gezicht van het publiek te smijten”, schreef hij.

Dandy en dwarsdenker is het eerste overzicht van Whistlers werk in Nederland, georganiseerd in samenwerking met de Tate Britain in Londen. Het Rijksmuseum wijdde in 1997 al wel een tentoonstelling specifiek aan Whistlers band met Nederland. Hij bezocht ons land ten minste elf keer, nam deel aan tentoonstellingen in Amsterdam en Den Haag, etste een reeks Amsterdamse stadsgezichten en aquarelleerde in Dordrecht en aan de Noordzeekust. Die Hollandse kant van zijn werk wordt momenteel belicht in een tweede, kleinere tentoonstelling in de Mesdag Collectie in Den Haag.

Nederlandse kunstenaars als Matthijs Maris en Vincent van Gogh bewonderden Whistlers werk; Hendrik Willem Mesdag, George Hendrik Breitner en Jan Toorop kenden hem persoonlijk. Ook hier te lande was hij een geziene figuur. „[Whistler] dineert voortdurend bij bewonderaars”, noteerde de componist Alphons Diepenbrock, „en houdt dan voortdurend speeches temidden van groote dronkenschap.”

De beide tentoonstellingen samen zijn een uitgelezen kans om Whistlers kunst los te zien van de verhalen over zijn persoon. Om voorbij het recalcitrante karakter van de man te kijken naar het artistieke karakter van zijn werk. Voor iemand die zijn schilderijen nadrukkelijk als arrangementen bestempelde had hij eigenlijk weinig gevoel voor compositie. Een gebouw, brug, straat of mens is vaak recht-toe-recht-aan afgebeeld, meestal in het midden, en naar de randen toe gebeurt er dan weinig meer. Whistlers onvast geëtste Amsterdamse gevelrijen zijn lang niet zo spannend als de etsen die zijn Nederlandse tijdgenoot Willem Witsen maakte van hetzelfde onderwerp.

Portretten zijn bijna altijd levensgroot ten voeten uit geschilderd volgens eenzelfde stramien. De gezichten zijn schimmig gehouden, de houdingen weinig uitgesproken en de kleuren zo beperkt dat je je afvraagt of Whistler misschien kleurenblind was. (In zijn landschappen weet hij zich met kleur ook nauwelijks raad.) Het portret van zijn moeder, helder belicht, zittend en in profiel weergegeven, is een van de weinige werken waarin alle onderdelen strak en stevig in het vierkant zijn geplaatst, inderdaad als een afgewogen Compositie in grijs en zwart. Maar die uitzondering was deels uit nood geboren, want de oude dame kon niet meer staand poseren. Als we de catalogus mogen geloven kwam de originele vondst om de Theems bij nacht te gaan schilderen trouwens ook van Whistlers moeder, en niet van hemzelf.

Natuurlijkheid oogt onnatuurlijk

Whistler streefde naar sprezzatura, naar dun en met ogenschijnlijk gemak gepenseeld werk. Naar schilderijen als een Japanse tekening. Maar hij bracht die losheid met grote moeite tot stand, hij bleef maar vegen en wegschrapen en opnieuw schilderen. Dat voorzichtige blijft zichtbaar. Zijn natuurlijkheid oogt onnatuurlijk, wat ergens wel strookt met iemand die ook in zijn voorkomen zo’n bestudeerde nonchalance moet hebben gehad. Naast sierlijke, oosters aandoende details zie je ook veel besluiteloos gefoezel, naast trefzeker genoteerde stukjes zie je hele passages waar Whistler geen aandacht voor kon opbrengen en als je zijn prenten van dichtbij bekijkt zie je dat hij maar zelden zo scherp en zelfverzekerd tekende als in zijn beste grafiek, de reeks etsen van de Londense haven.

De durf die hij als persoon had vind je kortom maar zelden terug in zijn kunst. Was zijn mistige minimalisme dus ook een manier om onkunde te maskeren? Was de kritiek weleens terecht, en probeerde hij zijn onzekerheid daarover met ingezonden brieven en een rechtszaak te overschreeuwen? Weg met de critici, schreef hij er zelf over in The Gentle Art of Making Enemies. „Ze zijn geen ‘noodzakelijk kwaad’, maar een kwaad dat eigenlijk onnodig is – ofschoon wel degelijk een kwaad.”

De kapitalen en uitroeptekens van Trumps tweets ontbreken, maar er zijn onvermoede overeenkomsten tussen de Amerikaanse president en de schilder van de nocturne in zijn ambtswoning.

Lees ook

Van Willem de Kooning tot Eva Besnyö: dit zijn de beste tentoonstellingen die je nu kunt zien

Kies NRC als voorkeursbron