‘Tijdens de Eerste Wereldoorlog was er veel waardering voor mannen die vrouwenrollen op zich namen’

Maakt het je automatisch een lafaard als je er tussenuit knijpt terwijl de lichamen van je landgenoten tot pulp worden geschoten om het vaderland te verdedigen? Het is een van de vragen die Lukas Dhonts oorlogsfilm Coward stelt. De meest ambitieuze productie van het 35-jarige Belgische regietalent tot nu toe speelt zich af tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Dhont – bekend van coming-of-agefilms Girl en het voor een Oscar genomineerde Close – focust niet op de gruwel in de loopgraven en op het slagveld. Al komt het zeker aan bod: zo zien we in een militair hospitaal de verminkte soldatengezichten – de gueules cassées – die bijna iedereen die opgroeide in België kent van schoolreisjes naar ‘de Westhoek’, met zijn oorlogsmuseum, -monumenten en begraafplaatsen. Dhont laat echter zien dat „die brute oorlogscontext voor velen ook een periode was waarin zij vrijer lief konden hebben, omdat het een moment was in de geschiedenis dat losstond van wat op dat moment gebruikelijk was”, vertelt hij afgelopen week in Amsterdam na zijn Nederlandse première. In Coward groeit er iets tussen de jonge introverte soldaat Pierre (Emmanuel Macchia) en de flamboyante Francis (Valentin Campagne) die met zijn theater- en draggezelschap van afgekeurde soldaten het moreel aan het front hoog moet houden.

Briefwisseling tussen twee mannen

Dhont, die in eerdere films al thema’s als gender en maatschappelijke verwachtingen aankaartte, stuitte op het historisch onderzoek naar een briefwisseling tussen twee mensen met de letter P. „Er werd altijd van uitgegaan dat het brieven tussen een man en een vrouw waren, maar het bleken twee mannen te zijn die elkaar in de oorlog hadden ontmoet. Wat je ziet is dat in de Eerste Wereldoorlog, in een tijd dat er eigenlijk nog geen publieke voorbeelden zijn van mensen van hetzelfde geslacht die van elkaar houden, mensen binnen die oorlogs- en militaire context een mogelijkheid vonden om samen te zijn.” Hij vond dat intrigerend. In België staat het onderzoek hiernaar nog wel in de kinderschoenen in vergelijking met landen als Engeland, stelt Dhont: „Daar heb je queerdichters als Wilfred Owen en Siegfried Sassoon, waar veel documentatie over is.”

Hij ontdekte de briefwisseling toen hij onderzoek deed naar optredens die werden opgevoerd door soldaten voor hun mededienstplichtigen aan het front. Tijdens de promotietour van zijn vorige film, Close, was hij op het fotoboek van Martin Dammann gestuit over Duitse strijdkrachten die vrouwenkleding droegen tijdens de naziperiode. Hij kwam erachter dat ook in Belgische archieven dit soort foto’s te vinden zijn. We zien hierop jonge mannen tijdens shows diverse vrouwenrollen spelen, van cancandanseressen tot boerenmeisjes. Wat hem tijdens zijn research verraste was de waardering die er onder soldaten bestond voor „mannen die de vrouwelijke rollen op zich namen”, vertelt Dhont. „Er zijn bijvoorbeeld foto’s waarop soldaten poseren met een soldaat in vrouwenkleren, crossdressing dus, die ze naar hun echtgenotes en familie stuurden als een soort ‘kijk eens wat we hier aan het beleven zijn’. Met een hedendaagse blik verwacht je dat dat verketterd zou worden of dat ze zouden worden uitgelachen, maar dat blijkt totaal niet het geval.”

Dhont zag dat er aan het front ook ‘huwelijken’ werden georganiseerd tussen soldaten, waarbij de twee ‘getrouwde’ mannen vervolgens andere soldaten adopteerden als ‘kinderen’, zodat ze een familie hadden. „Dat was deels spel, deels een manier om de normaliteit te bewaren. Die mannen hunkerden naar het leven van vroeger. Velen gingen ervan uit dat ze nooit meer zouden trouwen en mogelijk de volgende dag zouden sterven, dus ze wilden grote levensgebeurtenissen nog beleven.”

Cannes-lieveling

Dhont is op zijn 35ste al een vaste naam op het filmfestival van Cannes, waarschijnlijk de meest begeerde plek voor arthousefilmmakers om hun films aan de wereld te tonen. Zijn eerste film, Girl, over een trans meisje in de balletwereld, werd in de Un certain regard-competitie vertoond en won de Caméra d’Or voor beste debuutfilm. Opvolger Close, over jeugdvriendschap, zat in de hoofdcompetitie en won de Grand Prix, de tweede prijs van het festival.

Dhonts film ademt op talloze manieren zijn Belgische wortels, zoals de mix van Vlaams en Waals die wordt gesproken of de ongepolijste gezichten van zijn niet-professionele hoofdrolspelers. Pierre heeft een volstrekt gesloten, onleesbaar gezicht dat verandert in een zee van tanden zodra hij lacht, Francis is een springerig figuur bij wie je je eveneens afvraagt wat er werkelijk leeft onder al zijn theatraliteit.

Dhonts camera lijkt alvast enorm verliefd op zijn hoofdpersonen. Of je als kijker even verliefd op hen wordt én gelooft in hun chemie, bepaalt of Coward een snaar raakt. De jury van Cannes gaf de twee een gedeelde prijs voor beste acteur, onder recensenten waren de meningen tijdens het festival verdeeld. Niet iedereen waardeerde Dhonts zachte, weemoedige en bij momenten zelfs hoopvolle toon.

Scenes uit Coward

De romance én vooral de seks tussen zijn hoofdpersonen wordt subtieler en meer verhuld in beeld gebracht dan bij veel andere recente queerromances. „‘Heated Rivalry is het niet’, schreef een recensent in Cannes”, herinnert Dhont zich. Hij koos niet voor deze vorm om een breed publiek aan te spreken, zoals je zou kunnen denken, maar ”vanuit het verlangen waarachtig te zijn”, legt hij uit. „Deze jongens gaan met elkaar naar bed, maar hadden geen enkel voorbeeld of geen taal voor wat ze deden. Ze zijn niet opgegroeid met Netflix-series vol stomende seks, ze vinden dingen al doende uit.” Hij wijst erop dat seks tussen mannen in media vaak heel ‘performatief’ is, gemaakt om bekeken te worden. Terwijl hijzelf als gay man veel momenten heeft ervaren die „niet meteen de tentscène uit Brokeback Mountain” waren.

Lees ook

Wat verklaart de populariteit van de serie Heated Rivalry? ‘Ik moest bijna huilen, de queer joy is zo mooi’

Zijn films spreken een breed publiek aan. Mogelijk omdat in de scenario’s die hij schrijft met scenarist Angelo Thijssen altijd „een brug zit naar een publiek dat niet-queer is of automatisch kiest voor queercinema”, denkt Dhont. „Bij Girl herkenden veel volwassenen zich in de figuur van de vader, een ouder die probeert zijn kind zo goed mogelijk te begeleiden, maar niet altijd de sleutels vindt om ermee te communiceren.”

Coward is volgens hem naast een queerromance, een film over archetypes. „Over wat er van ‘een soldaat’ of ‘een held’ wordt verwacht. Het lichaam waarin we geboren worden en de verwachtingen die de maatschappij daardoor op ons projecteert, is een thema waar ook niet-queerpersonen mee worden geconfronteerd.”

https://www.youtube.com/embed/x8GwmVx-DRU Kies NRC als voorkeursbron