Karbonkel is een angstaanjagend icoon voor millennials: bij Beeld & Geluid kun je de confrontatie aangaan

De Karbonkel Experience in het Mediamuseum van het Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid in Hilversum begint met een tv-kar. Zo’n zware beeldbuis op wieltjes, die de juf of meester vroeger het lokaal inrolde, wanneer het tijd was voor kindertelevisie zoals Moffel & Piertje, SchoolTV of Leesdas Lettervos. Die kar is ook het begin van menig millennial-trauma. In die dikke televisie met korrelig scherm huisde ook Karbonkel: een letters-etende trol uit het educatieve kinderprogramma Ik, Mik, Loreland (1994-1996).

De serie, waarin hoofdpersoon Mik (Marjolein Macrander) de door Karbonkel (Siem van Leeuwen) gestolen letters probeert terug te krijgen, was bedoeld voor groep drie, ter ondersteuning bij het leren lezen en schrijven. Tussen 1994 en 1996 waren er achtentwintig afleveringen te zien, verdeeld over twee seizoenen.

Dat de knoestige slechterik te eng was voor veel zesjarigen, bleek vooral achteraf, toen Karbonkel door millennials op social media werd bestempeld als ‘generatiebreed trauma’ en daarmee een cultstatus verwierf. Op YouTube is onder meer ‘de ultieme Karbonkel compilatie‘ te bekijken, met een uur en zes minuten aan „de beste horror ooit gemaakt”. De video heeft meer dan 66.000 weergaven. In de reacties heerst samenhorigheid: „Ik wil compensatie van de overheid dat ze ons dit aandeden”, luidt de meestgelikete.

Karbonkel is écht nep

Ook tijdens de productie trokken ouders en leerkrachten al aan de bel. Daarom kreeg Karbonkel in het tweede seizoen een vriendelijker voorkomen. Acteur en poppenspeler Siem van Leeuwen bediende niet meer de pop, maar ging Karbonkel zelf spelen met grime make-up. De pop keerde enkel nog terug als de bovenbonkel: de baas van alle karbonkels in karbonkelland. Van Leeuwen ging destijds ook geregeld langs in klassen, om te laten zien dat de Karbonkel-pop écht nep was.

„De visuele impact is wel onderschat”, zegt regisseur Walter Goverde in de aan Karbonkel gewijde documentaire Het monster van groep drie. Ook Van Leeuwen had de gevolgen destijds niet verwacht. „We wisten niet zo goed wat de uitwerking zou zijn. Er zat ook geen rem op”, vertelt hij de bezoeker van de KarbonkelExperience via een videoscherm. Toch zijn ze ook trots: Karbonkel is nog altijd een legende.

Oog in oog met je nachtmerrie

Nu biedt Het Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid in Hilversum bezoekers tot en met 8 november de kans oog in oog te staan met hun jeugd-nachtmerrie. De Karbonkel Experience loodst de bezoeker door een zwaar, zwart gordijn. Een donkere tunnel wacht. Hier galmt Karbonkels krakerige stem. „Loop maar door, moewhaha.” Nog wat gordijnen later sta je oog in oog met de échte Karbonkel. Hij is groter dan menig bezoekend kind. Zijn huid is knoestig en beschimmeld. Er groeien overal haren en zijn ene oog zit dicht. Ook kinderen kunnen de Experience bezoeken. „Dit wil ik niet onder mijn bed”, zegt Philip (8) terwijl hij de pop vanaf gepaste afstand argwanend bekijkt.

De pop heeft de afgelopen maanden een restauratieproces ondergaan. In zijn bont waren tekenen van ongedierte te herkennen. Hij werd ingepakt in plastic waarna het zuurstof werd weggezogen. Een „spa-momentje”, aldus Beeld & Geluid op sociale media. Vooral de daaropvolgende „pedicure” was noodzakelijk: er zaten nogal wat scheuren in de teennagels van Karbonkel.

Griezelen

Karbonkel was in de jaren tachtig en negentig een kind van zijn tijd. Hij was niet de enige griezel in kinderseries. De rollende ogen en meganische stem van Beer uit De Teletubbies (1997) bleken ook een schrikbeeld. Daarnaast zijn Gargamel uit De Smurfen (1981 tot 1990), de Plaaggeest van Bassie & Adriaan (1978) en papegaai Kaza uit Wizzy & Woppy (vanaf 1999) populaire nachtmerriefiguren.

Media-onderzoeker Grietje Hoogland, gepromoveerd op het getekende kinderprogramma in Nederland, zegt dat het griezelen paste bij de tijd: „De Nederlandse televisie was in de jaren zeventig, tachtig en negentig behoorlijk vrij. Qua griezelen, maar ook qua seksualiteit.” Dat liep gelijk met de ontzuiling, vertelt Hoogland. „Toen de religieuze en maatschappelijke grenzen begonnen te ontspannen, ontstond er op televisie een vrije beweging. De samenleving hunkerde naar nieuwe perspectieven.”

Karbonkel past in die tijdsgeest, aldus Hoogland. „De creativiteit was sky high, dat zie je duidelijk terug in Ik, Mik, Loreland. Makers kregen heel veel ruimte voor eigen inbreng. Er was weinig voorzichtigheid. Tja, dat resulteerde weleens in uitschieters.”

Kindertrauma

Toch lazen kinderen vroeger ook sprookjes met enge figuren. Hoe kan het dat juist Karbonkel zo’n diepe indruk heeft gemaakt?

Volgens gedragsspecialist en trainer in traumasensitief onderwijs Bart Heeling heeft dat te maken met de aan- of afwezigheid van een volwassene die het kind begeleidt, niet zozeer met het figuur zelf. „Bij spannende figuren hoort een volwassene die vóóraf kan uitleggen wat een personage doet en dat het niet echt is. Kinderen tot een jaar of negen kunnen fantasie en werkelijkheid nog niet goed van elkaar onderscheiden.” In de klas werd de televisie vaak gewoon aangezet, zonder daarbij eerst steunende begeleiding te bieden, aldus Heeling.

Daar komt bij dat Karbonkel, anders dan de heksen en wolven uit traditionele sprookjes, in beweging te zien was. En hij verdween niet aan het einde van het verhaal, het was immers een serie. „Hij bleef leven. Dus waar is hij dan ’s avonds?”

Ook het als mens herkenbare uiterlijk van Karbonkeldroeg volgens Heeling bij aan zijn angstaanjagende karakter. „Dat is heel eng voor kinderen die nog niet begrijpen wat echt en nep is.”

De Experience is drukbezocht deze herfstvakantie. Joes (29) loopt er ook rond. Hij had vroeger veel nachtmerries over Karbonkel. „Met name zijn visvorm vond ik eng. Wacht… is die hier ook?!” Joes vindt de pop in het echt vriendelijker ogen dan in zijn herinnering. Hij blijft er een tijdje bij kijken. „Vroeger geloofde ik er echt in… Dat hij bestond.”

Aan het einde van de tentoonstelling kan Joes op de foto. Mét een bordje waarop staat: „Ik overwon mijn grootste angst.”