Het publiek wil verontwaardiging, redacties leveren

Nicolaas Veul deed het knap, afgelopen week aan tafel bij Renze. Hij was er om te praten over zijn programma over gehandicaptenzorg, maar pakte even zijn moment om terug te komen op het voorafgaande gesprek. Dat is lastig, want zo breek je met een dwingende talkshow-wet: als een onderwerp is afgesloten, komt er een bumpertje en daarna moet het weer over iets anders gaan. Maar Veul wilde nog even kwijt dat hij „kotsmisselijk” werd van de woorden van de vorige gast, de directeur van de Renaissanceschool in Almere. Die school is een initiatief van Forum voor Democratie, met bijbehorende opvattingen. 

Veul toonde de juiste emotie – je kon duidelijk zien dat het hem raakte dat de directeur sprak over „LHBTQI+-propaganda” en „je seksuele geaardheid bij kinderen door de strot duwen” – maar ook weer niet zoveel emotie dat hij het verwijt kon krijgen hysterisch te doen. De redactie van Renze knipte het fragment los voor de sociale media, zodat ik het vaak voorbij zag komen tijdens het hersenloos swipen door mijn Instagram-stories. „Go Nicolaas”, „Tell ‘em Nic” en veel hartjes in de comments. 

Dat is mooi, maar waarom zat die directeur daar überhaupt aan tafel? Waarom zie je zijn besnorde gezicht zo vaak in de media? Zijn teksten verschillen niet wezenlijk van de voorspelbare comments van anonieme extreemrechtse accounts op sociale media en zijn school heeft vooralsnog geen enkele relevantie; er zitten vier kinderen op, onder wie de dochter van Oekraïense ouders die geen idee hadden wat voor school het was.

Talkshows zoals Renze en Goedenavond Nederland kunnen wel doen alsof het gaat om het kritisch bevragen van zo’n man, maar daarna mag hij gewoon blijven zitten om mee te babbelen over de andere onderwerpen. Het geeft hem precies de legitimiteit die hij zoekt. Waar het fragment van Veul veel werd gedeeld in mijn bubbel, wordt op X juist een fragment gedeeld waarin de directeur zijn Kremlin-theorietjes op tafel gooit. Op YouTube word je verleid met de belofte van spektakel: „Renaissanceschool wil geen LHBTIQ+-lessen: spanning loopt hoog op”.

Als puber genoot ik van The Jerry Springer Show, waarover een lekkere documentaire op Netflix te zien is. De redacteurs en producenten uit die tijd winden er geen doekjes om; het enige doel was om zoveel mogelijk kijkers te trekken en vast te houden. Een man die trouwt met zijn pony, een vrouw die in een gevecht op het podium de haren uit het hoofd van de minnaar van haar man trekt, Ku Klux Klan-leden met Hitler-groeten; zolang het maar choqueerde, bleven mensen kijken. „We kunnen dit kleine kind helpen voor 1,9 miljoen kijkers, of we nodigen de pooier en de prostituee uit en scoren 3,7 miljoen kijkers”, dat was elke week de keuze, legt producer Annette Grundy uit. En elke week werd gekozen voor de kijkcijfers, voor het spektakel waarmee uiteindelijk zelfs Oprah voorbij werd gestreefd.

Springer zelf bleef altijd kalm, charmant en zo nu en dan moralistisch. „Dit is wel ziek, hè”, zegt Springer tegen de man die achter de schermen urenlang opgejut is om met zijn pony te tongen, terwijl Springers team achter de schermen staat te juichen. Het publiek smult ervan.

Dertig jaar later is het in Nederland een stuk keuriger, maar we vergapen ons nog steeds graag aan extremiteiten. Het publiek wil verontwaardiging voelen, redacties leveren. Bedenk even hoe vaak talkshows walgelijke online reacties bespreken die zomaar geschreven kunnen zijn door Russische robotjes. Erg he? Wie schrijft zoiets? Vreselijk! Zolang er ook maar iemand aan tafel zit die onze verontwaardiging goed weet te verwoorden, vinden we het allemaal geoorloofd.