Jong en oud in Albanië de straat op om te protesteren tegen de regering van premier Edi Rama: ‘Dit is erger dan het communisme’

Alsof er niets aan de hand is banen maaltijdbezorgers zich een weg door gebarricadeerde straten. Smeulende containers, verkeersborden: alles wat het de politie lastig kan maken, ligt op straat. ‘Kom helpen’, roept een oudere man die tevergeefs een enorm rotsblok probeert te verschuiven.

De straten van Tirana veranderen zondagmiddag in een oorlogsgebied. De boze, met name jonge Albaniërs richten zich tegen de regering – en de instituties die daar iets mee te maken hebben. ‘De fik erin’, scandeert de menigte bij de centrale bank, terwijl een in het zwart geklede jongen inslaat op de ruiten van een wachthuisje.

Veel winkels in de omliggende straten smeken om met rust te worden gelaten. Op ruiten hangen briefjes: ‘Wij staan aan jullie kant. Verniel ons niet.’ Voor een Turkse kliniek voor plastische chirurgie kenden de jongeren geen genade. Maar het naastgelegen restaurant Noor, waar veel toeristen schuilen, kwam ongeschonden uit de strijd.

Dat komt niet door de smeekbede op het raam, denkt medewerker Kristijano (19), maar doordat hij naar buiten kwam om uit te leggen dat hij ook student is. Hij is blij met de gewelddadige wending die het protest vorige week nam. ‘De premier lachte ons uit en luisterde niet, dus blijkbaar is er geweld nodig om iets te veranderen. Als wij het niet doen, wie dan wel?’

Het vreedzame ‘flamingoprotest’ dat bijna 140 dagen aanhield, lijkt sinds vorige week ten einde. Die demonstraties begonnen in mei in reactie op de bouw van een luxeresort in een beschermd natuurgebied en ontwikkelden zich de afgelopen maanden tot een brede volksbeweging tegen de ongelijkheid en aanhoudende corruptie in het land.

Jong en oud eisten het aftreden van premier Edi Rama, die het land al 13 jaar leidt. Toen die geen krimp gaf, besloten studenten dat het tijd werd voor een andere koers. Vorige week bestormden ze het ministerie van Onderwijs en staken het in brand. De politie reageerde met traangas, rubberkogels en een waterkanon. Tientallen mensen raakten gewond, onder wie veel agenten.

Ook zondag moeten ministeries, politiebureaus, het stadhuis en parlement het ontgelden. Een harde knal. Gegil. Stenen suizen door de lucht, een traangasgranaat valt tussen de mensen en uiteindelijk zet de politie het waterkanon in, waarna de menigte in paniek uiteen stuift. Een kat- en muisspel dat tot ver in de avond voortduurt.

Op deze zesde protestdag lijkt iedereen zijn rol te hebben gevonden. Een oudere vrouw trekt steen na steen uit de Boulevard van de Martelaren van de Natie, de brede straat waaraan vrijwel alle belangrijke overheidsinstellingen te vinden zijn. In het zwart geklede twintigers delen zelfgemaakte broodjes uit. Voor iedereen is er een flesje water. Helemaal vooraan staan de waaghalzen, met stokken en metalen buizen.

Met de onrust in Frankrijk hebben de acties volgens Kristijano niets te maken. ‘We willen dat het onderwijs en ons leven betaalbaar worden. Vorig jaar werkte ik zeven dagen per week tot diep in de nacht om rond te komen’, zegt de student informatica en economie.

Immigrant in eigen land

Veel jongeren voelen zich ‘immigrant’ in hun eigen land, legt Afrim Krasniqi, directeur van het Albanese Instituut voor Politieke Studies, telefonisch uit. Omdat een kleine groep de dienst uitmaakt in Albanië, en profiteert van de economische groei, is het voor hen bijna onmogelijk om te ‘integreren’.

Jaarlijks vertrekken tienduizenden Albaniërs om hun geluk elders te beproeven. Het land verloor sinds 1991 meer dan 1,2 miljoen inwoners, bijna de helft van de huidige bevolking. ‘Maar deze generatie is het zat om elders op zoek te moeten naar een beter toekomstperspectief’, zegt Krasniqi, die ook hoogleraar is en wil benadrukken dat de demonstranten geen hooligans zijn.

‘Het zijn mijn studenten, mensen zoals mijn dochter. Al valt geweld natuurlijk nooit te rechtvaardigen.’

Zelf gaat hij niet de straat op. ‘Ik was student toen we het communisme ten val brachten, één revolutie is genoeg.’ En hoewel zijn generatie blij was met de veranderingen van toen, veranderde het land niet echt, schetst Krasniqi. ‘We hebben een democratie opgebouwd met dezelfde mensen als toen. Er kwam een nieuw systeem, maar de mentaliteit bleef hetzelfde. Daar nemen jongeren geen genoegen meer mee.’

De gerenommeerde politicoloog is niet bang om zijn positie te gebruiken om zich uit te spreken, al laat premier Rama regelmatig openlijk blijken hoe ontevreden hij daarmee is. ‘Maar er kijken te veel mensen mee om me mijn baan af te pakken.’

Voor de meeste Albaniërs is dat anders. Vooral buiten Tirana houden mensen hun mond, uit angst hun baan bij de overheid te verliezen. ‘Ons is met de paplepel ingegoten dat je maar beter geen ruzie kon maken met de staat.’

Niemand wordt gespaard

‘Pas op’, roept een in het zwart geklede jongen als er – op het door Rama grondig gerenoveerde centrale Skanderbegplein – een zoveelste traangasgranaat in de menigte landt. Meerdere mensen raakten de afgelopen tijd gewond door de metalen kokers die agenten vanaf de grond en vanaf daken van overheidsinstellingen afvuren op de demonstranten. Daarbij lijkt niemand te worden gespaard.

Als de linies van de ME oprukken, breekt er steevast paniek uit. Een deel van de rennende menigte zoekt dekking voor de wolken traangas in restaurants, waar de tv vrijwel overal is afgestemd op de zender News24 Albania, die de protesten live uitzendt.

Een oudere man met hevig tranende ogen is de laatste die zondag naar binnen mag bij Lé Baron, een restaurant nabij het centrale plein. Daarna gaat de schuifdeur dicht om gasten te beschermen tegen de giftige damp – een medewerker reikt hem geroutineerd een witte fles zoutoplossing aan die helpt tegen het brandende gevoel van het traangas.

‘Dit is erger dan het communisme’

De Albanese jongerenorganisatie ASAN opende zaterdag een geïmproviseerde eerstehulppost om de tientallen slachtoffers te verzorgen. Inwoners van Tirana – jong en oud – komen een dag later tassen vol flessen water en medische hulpmiddelen langsbrengen. Wie geen gasmasker of duikbril heeft om zich tegen het traangas te beschermen, krijgt een mondmasker van de vrijwilligers in gele hesjes.

Een van hen liep zaterdag mee met het protest en vertelt dat een meisje van 17 door rubberkogels in haar schouder, been en hoofd werd geraakt. Geen van de vrijwilligers wil zijn naam geven. ‘Niet doen hoor, anders zitten we morgen in de gevangenis’, waarschuwt een 41-jarige advocaat uit Tirana, die zich heeft gemeld om de honderden jongeren die werden gearresteerd juridisch bij te staan.

Een oudere man in traditionele kledij laat later die middag verwondingen zien aan zijn rug en onderbeen. Hij draagt een grote Albanese vlag, die werd doorzeefd met rubberkogels. ‘Ze schieten zelfs op hun eigen symbolen’, zegt een 27-jarige demonstrant die vol verbazing toekijkt. ‘Dit is erger dan het communisme.’

Een groot probleem voor de demonstranten is het traangas. Idlir Xhembulla (30) brengt een fles zoutoplossing naar de hulppost – hij gaf er de afgelopen week al ‘zeker duizend euro’ aan uit. Hij is econoom en heeft een goede baan, maar demonstreert toch mee. ‘Ik zag de afgelopen tien jaar twee studentenprotesten mislukken. Nu wil ik het afmaken’, zegt de in legergroen geklede demonstrant, die koers zet naar het parlement.

In zijn rugtas zitten andere kleren, om vanavond niet herkend te worden als hij huiswaarts gaat. Een voorzorgsmaatregel. ‘Ik werd al twee keer gearresteerd.’ Ook hij schuwt geweld niet. ‘Ze luisteren niet als we vreedzaam zijn.’

Hoe het land verder moet, weet hij niet. Omdat zijn familie slachtoffer werd van de onteigeningen door de Albanese communisten die hier tot 1990 de dienst uitmaakten, is hij ‘liever dood dan rood’, maar met de oppositie – de Democratische Partij van Sali Berisha, die het land jarenlang bestuurde – heeft hij ook niets. ‘Laat Rama eerst maar aftreden, dan zien we wel weer verder.’

Toetreding tot de EU

Daar sluit Monda (67) zich bij aan. De gepensioneerde lerares houdt een bord omhoog voor een gepantserde politiebus. ‘Dorheqje’ (stap op) schreef ze in zwarte letters. Premier Rama geeft vooralsnog geen gehoor aan de oproep. Hij beticht de studenten ervan te zijn aangestuurd door ‘buitenlandse agenten’ en verwijt hun dat ze een eventuele toetreding tot de Europese Unie in de weg staan.

Hij doet er alles aan om de protesten de kop in te drukken. Maandag dreigde hij protesterende leraren te ontslaan. Families van gearresteerde jongeren kunnen waarschijnlijk een boete tegemoet zien. Agenten in de frontlinie krijgen een bonus van 2.500 euro.

Albanië voldoet nog niet aan de toelatingseisen. Uit het laatste voortgangsrapport van de EU blijkt dat er nog steeds sprake is van corruptie, georganiseerde misdaad en een gebrek aan onafhankelijke rechtspraak.

De Europese Commissie veroordeelt het geweld en benadrukt dat vrijheid van meningsuiting en vreedzaam protest ‘essentiële Europese waarden’ zijn. Politicoloog Afrim Krasniqi geeft de hoop niet op dat de EU zich feller uitspreekt. ‘Het zou fijn zijn als ze zich zouden hardmaken voor democratische vernieuwing in plaats van vast te houden aan de gevestigde machtselite.’

Omdat alle politieke partijen momenteel worden gezien als onderdeel van het probleem, zou er op den duur ruimte kunnen ontstaan voor een nieuwe politieke partij. ‘Maar we hebben vooral behoefte aan een mentaliteitsverandering, waardoor Albaniërs niet langer afhankelijk willen zijn van de staat voor hun carrière en privileges.’