In het Belgische detentiehuis staat de deur naar de buitenwereld op een kier

Het is spitsuur in de keuken van het detentiehuis in Kortrijk. Een bewoner haalt zijn bevroren pizza salami uit het plastic, een ander plaagt Koekoek, de geadopteerde papegaai die ringtones kan nabootsen. De bewaarder – enkel te herkennen aan de hangende portofoon aan zijn broekzak – staat ontspannen in de hoek.

Matteo (56) is druk in de weer met potjes kruiden en zijn stukje kip als directeur Petra Colpaert vraagt wie van de bewoners een ‘propere kamer heeft’ die de ‘Nederlandse journalist mag zien’. Hij steekt als eerste zijn hand op en sloft in zijn Rolling Stones-shirt en joggingbroek door de gang. ‘Mijn kamer is altijd schoon’, benadrukt Matteo. Zijn naam is – net als die van de andere bewoners – gefingeerd.

In België zitten de gevangenissen door de toenemende criminaliteit en het nijpende cellentekort al jarenlang tot de nok vol. België telt 13.543 gevangenen, terwijl er 11.064 plaatsen zijn, een overschot van 22,4 procent. Honderden gevangenen slapen op de grond. Afgelopen maand publiceerde de Raad van Europa – opnieuw – een vernietigend rapport. Na een bezoek aan meerdere gevangenissen spreekt de raad, die waakt over de rechtsstaat en de mensenrechten, van een ‘bijzonder schrijnende situatie’. De overbevolking in de Belgische gevangenissen heeft ernstige gevolgen voor gedetineerden. Het gevangenispersoneel hield onlangs een vijfdaagse staking omdat de situatie ook voor hen onhoudbaar is.

De crisis in het gevangeniswezen heeft in België een discussie op gang gebracht over de vraag in hoeverre het concept van de klassieke gevangenis doeltreffend is en of er een andere – misschien humanere manier – van straffen mogelijk is.

Het detentiehuis in Kortrijk opende vier jaar geleden, als eerste in zijn soort. Hier is een gevangene een bewoner, een cel een kamer en de isoleercel de ‘ontprikkelruimte’. Een huis is kleinschalig en er hangt een gemoedelijke sfeer. ‘Ze mogen mij aanspreken met mijn voornaam. Als ze onbeleefd zijn, wordt het mevrouw’, lacht Colpaert.

Gedetineerden worden klaargestoomd voor het leven na de straf. Zo mogen zij beschikken over een telefoon of laptop, iets wat streng verboden is in de gevangenis. Ook mogen ze werken. ‘Ze houden contact met familie of werken vanuit hun kamer, maar ze mogen geen foto’s delen.’ Die regel is al eens verbroken. Op Facebook postte een bewoner een foto van zijn kamer, met een gouden Rolex om de pols en schreef: ‘Hotel Detentiehuis’. Colpaert kwam direct in actie: ‘We hebben een hotelletje gezocht dat beter bij hem past.’

Een wereld van verschil

Matteo opent de deur van zijn kamer, die is inderdaad schoon. Twee maanden terug zat de vijftiger nog in de gevangenis van Gent, berucht om de propvolle cellen. Met zijn celgenoot had hij geregeld bonje. ‘Dat was heftig hè. Ik ben al wat ouder en dan realiseer je je dat je niks meer kunt doen.’ Hij vond het samenleven moeilijk. ‘In de gevangenis deel je het toilet. Je kunt alleen het gordijn voor het houten stapelbed dichttrekken. De ander hoort alles.’

Hij meet met gestrekte armen zijn huidige woonruimte. Zijn gedeelde cel van toen beslaat zo’n kwart van zijn huidige kamer. In het detentiehuis heeft Matteo ook een kamergenoot, maar wel een afgescheiden badkamer. Als ze elkaar even niet trekken, kan een van hen een luchtje scheppen. Hoewel hij hoofdzakelijk tevreden is met zijn kamergenoot, die aan het werk is, ergert hij zich aan één ding: diens helft van hun gedeelde tafel is bezaaid met servies, ontbijtresten en een pot shag. Dat contrasteert met Matteo’s zorgvuldig gesorteerde opstelling van potten broodbeleg. ‘Hij is iets minder verzorgd, maar ik leer het hem wel.’

Stok tussen de deur

Het detentiehuis is een gesloten inrichting, maar de deur staat op een kier. Met een makkelijk verkrijgbare vergunning kunnen de bewoners naar buiten om te werken, twee keer per maand familie te bezoeken of naar de tandarts te gaan, mits ze goed gedrag vertonen. Alleen gevangenen met een straf van maximaal drie jaar kunnen er terecht. Voor gedetineerden die veroordeeld zijn voor terrorisme, zedendelicten of die een psychiatrisch profiel hebben, is geen ruimte. ‘En als wij zien dat iemand in een gewone gevangenis al zijn problemen oplost met vechtpartijen, is hij hier niet welkom’, zegt Colpaert stellig.

Matteo wijdt zijn vijftien maanden durende straf aan ‘een toxische relatie’ met ‘veel tussenkomst van politie en drank’. Het drankprobleem heeft hij kunnen verbeteren, mede door bezig te blijven. Matteo wast in het detentiehuis de handdoeken, voor 1,50 euro per uur. ‘Buiten ga ik naar KV Kortrijk, de voetbalclub. Dat is een project waar wij vrijwilligerswerk doen.’ Morgen gaat hij weer, met vijf à zes medebewoners. ‘We verzamelen na de wedstrijd bekertjes met de bladblazer, sorteren ze en dan stoppen we ze in bakjes.’

Menselijker straffen

‘De oude gevangenissen zijn niet meer van deze tijd’, stelt Marlies Gailliaert, de coördinator van vereniging De Huizen, die het idee van detentiehuizen sinds 2012 heeft ontwikkeld. ‘Wij zijn ons ervan bewust dat vrijheidsberoving in sommige gevallen wel nodig is, maar dat we het dan op een andere manier moeten organiseren. De bedoeling is dat te zijner tijd verouderde gevangenissen kunnen worden gesloten’, vertelt Gailliaert aan de telefoon.

Als het aan directeur Colpaert ligt, zou een gedetineerde net zo behandeld moeten worden als ‘je eigen zoon’ wanneer hij de verkeerde keuzen maakt. ‘Het is gemakkelijk om te wijzen naar een ander.’ Ze steekt haar wijsvinger uit. ‘Kijk, er zijn altijd drie vingers die naar jezelf terugwijzen.’ Op de lange termijn heeft volgens haar iedereen meer baat bij barmhartige straffen: ‘Met ‘hoe langer, hoe beter’ maak je de samenleving niet veiliger.’ Ze erkent dat het voor mensen moeilijk te begrijpen is dat niet iedereen zwaar gestraft wordt.

De opening vier jaar geleden in Kortrijk verliep niet zonder slag of stoot. Bewoners waren laaiend toen ze hoorden dat de burgemeester – die tegelijkertijd minister van Justitie was – groen licht had gegeven. Colpaert herinnert zich het verzet. ‘De buurt stond te betogen voor de deur. Ze waren vooral boos op het plotse, voldongen feit dat er een huurcontract getekend was zonder hun inspraak.’ Ze suste de boel met uitnodigingen, veel gesprekken en een jaarlijkse taartwedstrijd met de buurt.

Tot nog toe zijn er pas drie detentiehuizen geopend, veel minder dan beoogd. ‘Het loopt altijd vertraging op’, vertelt Tom Daems, criminoloog aan de KU Leuven. ‘Kijk naar Nederland en de discussie over nieuwe azc’s, niemand wil er een in zijn achtertuin.’

Zerotolerantiebeleid

Een aantal trappen omhoog in het detentiehuis bevindt zich de ‘observatie leefgroep’. Nieuwkomers verblijven daar minstens twee weken, tot ze clean zijn getest en er ruimte is op een andere afdeling. In deze periode mogen zij niet naar buiten, althans; niet het terrein af. Op een houten balkon zit Remi (37) voorovergeleund, met zijn benen omhoog aan de picknicktafel. Op de achtergrond klinkt het kaatsen van een pingpongballetje, afkomstig van twee fanatieke bewoners.

Drie weken zit Remi in het detentiehuis. Hij heeft het ritme aardig te pakken. Zijn arbeid van de dag, beneden snelbinders in elkaar zetten voor 3 euro per uur, zit erop. Het is meer dan hij eerder op een dag deed, toen hij twee maanden in de gevangenis van Ieper zat. ‘Daar zat ik 23 uur in een kamertje en mag je maar een uurtje naar buiten’, vertelt hij terwijl hij een trek van zijn sigaret neemt. Drugs zijn de reden dat Remi vastzit. Die liggen volgens hem in een gevangenis voor het grijpen. ‘Hier is het beter, er is een écht zerotolerantiebeleid.’ Door de kleinschaligheid zijn er meer controles mogelijk. Wordt iemand gepakt? Dan vliegt hij eruit.

Druppel op de gloeiende plaat

Waar een detentiehuis eigenlijk een vervanging zou moeten worden van de klassieke gevangenis, is het nu eerder een aanvulling – en volgens Daems ook ‘een druppel op een gloeiende plaat’.

Volgens Colpaert is er bovendien sprake van ‘strafinflatie’. Vanwege het cellentekort stuurden gevangenisdirecties kortgestraften naar huis met een enkelband. Dat voedde vervolgens het idee van straffeloosheid in de publieke opinie: was elektronisch toezicht wel genoeg? ‘Rechters pasten daarom een straf aan om zeker te zijn dat iemand niet naar huis wordt gestuurd’, legt Colpaert uit. Hierdoor kwamen steeds meer mensen in de gevangenis terecht. Of dit een positief effect heeft op de criminaliteit in het land, is nog maar de vraag. Het recidivecijfer – herhaling van strafbaar gedrag – is in België zo’n 70 procent, in Nederland is het zo’n 37 procent.

Remi is soms bang dat hij buiten ‘oude vrienden’ zal tegenkomen uit het criminele milieu, maar hij is vastberaden om dat te voorkomen. Hij wil graag weer aan de slag. ‘Als ik iets van werk wilde regelen, moest ik in de gevangenis een week wachten om maar iemand te spreken. Hier schrijf ik een briefje en komt iemand dezelfde dag langs.’ Zijn begeleider helpt met het maken van een CV, het vinden van een werkgever en – aan ’t einde van de rit – bij het zoeken van een huis. Over twee maanden komt hij vrij. Hij tikt zijn sigaret af. ‘Ik wil weer beton maken, zoals hiervoor.’