Wil de echte Spinoza nu opstaan

De meest prangende vraag die bij mij bleef hangen na het zien van Spinoza – de Mokum musical, afgelopen zomer in het Amsterdamse Bos, was niet: was Spinoza een atheïst? Die vraag beantwoordt de musical namelijk vrij monter en ondubbelzinnig met ‘ja’, ondersteund door heerlijke meezingers als ‘Stay away from religion’. De grote vraag die bleef hangen was: was Spinoza gay? De erotische vonken tussen Spinoza (gespeeld door Olaf Ait Tami) en zijn vriend Simon de Vries (gespeeld door Joes Brauers) spatten ervan af!

Ik appte Spinozakenner Han van Ruler of hij het wist. Hij schreef terug dat er een heel boek bestaat waarin wordt betoogd van wel, maar dat hij denkt van niet. Er zijn weinig bewijzen voor, en anders dan bij Erasmus gaat zijn historische gaydar bij Spinoza niet af. Wat wel klopt, is dat Spinoza twee zussen had, en een moeder ook, al stierf zij toen hij nog een kind was. In de musical hebben ze heerlijke rollen. Ik heb het nooit geweten, dat Spinoza een moeder en twee zussen had, en dat ligt echt niet aan mij, maar aan hoe we de levensverhalen van geniale filosofen doorgaans verbeelden en vertellen: alleen. Ze hebben (pen)vriendschappen met andere mannen, maar moeders en zussen?

Deze maand is de 17de-eeuwse filosoof Spinoza in het hele land te vinden, met talloze activiteiten: van het Spinoza Jazz Quartet dat ‘losgaat op de Ethica’ tot de onthulling van een mini-Spinozastandbeeld in Madurodam, plus een doe-boek voor kinderen. Allemaal in aanloop naar het Spinozajaar: in 2027 is het 350 jaar geleden dat hij stierf. Ook in première ging Spinoza van Rudolf van den Berg (die helaas nog voor de première overleed).

Spinoza (gespeeld door Bart Bijnens) is in deze film een hyperredelijke Jezus, beter dan goed, helpt de armen, lange lokken, en te zien in een Judas-scène waarin een vriend hem een mes in de rug steekt. En aseksueel: zelfs wanneer de door Victoria Koblenko gespeelde, aantrekkelijke gravin Donatella hem met wet look vanuit bad uitdaagt, pakt Spinoza braaf een sponsje om haar schouders te wassen. De film is overigens op sommige punten al even ahistorisch als de musical, want gebaseerd op een toneelstuk van Dimitri Frenkel Frank uit 1964 over de fictieve vriendschap tussen Rembrandt van Rijn en Spinoza. Er is geen bewijs dat ze elkaar hebben gekend.

Dat er zo weinig bekend is over het leven van Spinoza, en dat hij zich tussen grote denkkantelingen in beweegt (religie en rede met name), maakt misschien dat zoveel kampen zich hem kunnen toe-eigenen. Van seculiere rationalisten tot de boeddhistisch georiënteerde yogi’s die ik ken, die moeiteloos Spinoza’s natuurbegrip (God is de natuur) omarmen.

Religiewetenschapper Pooyan Tamimi Arab vertelde onlangs bij een bijeenkomst over Spinoza en Iran iets moois over wat Spinoza voor atheïsten zo aantrekkelijk maakt. Dat is volgens hem niet zozeer zijn argumentatie, maar zijn levenslust, de ‘amor’ in amor Dei intellectualis (een term van Spinoza, de intellectuele liefde voor God). Spinoza redeneert God niet weg, maar laat zien dat je kunt genieten zonder God nodig te hebben, sterker nog, dat het genieten zélf iets goddelijks in zich draagt. Tamimi Arab legt een verband met de hedendaagse populariteit van Spinoza in Iran, waar mensen na een bloedbad dansend en zingend hun kinderen begroeven: een radicaal wereldse herwaardering van het leven, tegenover een cultuur van rouw en martelaarschap.

Filosoof Yoram Stein, die promoveerde op Spinoza’s godsdienstbegrip, laat in zijn proefschrift Spinoza’s Theory of Religion: The Importance of Religion in Spinoza’s Thought and Its Implications for State and Society (2019) overtuigend zien dat ‘atheïst’ in de zeventiende eeuw helemaal geen filosofische positie was, maar vooral een scheldwoord voor iemand die zich niets aantrok van Gods wil en dus onbetrouwbaar was. Spinoza kan volgens Stein geen atheïst, geen secularist en geen liberaal genoemd worden; hij was een denker die religie noodzakelijk achtte voor het functioneren van een samenleving. Hooguit was hij een wegbereider, die het debat openbrak en zo ruimte maakte voor de mogelijkheid van goddeloosheid. Dat is een ontnuchterende conclusie voor wie Spinoza graag inlijft bij het eigen kamp.

Ik concludeer het volgende: zeg mij wie uw Spinoza is, en ik vertel u wie u bent. Persoonlijk vond ik de steriele Jezus-Spinoza van Van den Berg potsierlijk; de vrouwen worden afgeschilderd als boos, godsdienstwaanzinnig, sikkeneurig of dom. Gravin Donatella kan niet schaken, om maar iets te noemen, terwijl de o zo brave Spinoza ‘haar wil laten winnen’. Ik viel als een blok voor de gay familieman-Spinoza van de Mokum musical: symbool van levenslust en vrijheid, vluchtelingenkind, monomaan aan het werk waardoor hij zijn zussen soms vergeet, en bovenal goddeloos én genietend. Ook zijn natuurfilosofie wordt geweldig verbeeld, met een koor dat zingt: „We are the ocean!” Wij zijn de natuur!

Historisch zal Spinoza minder atheïst en homo zijn geweest dan de musical hem maakt. Maar van deze Spinoza krijg ik zin in het leven. Ik zie stralende doe- en denkpakketten voor het onderwijs voor me. Lentekriebels met Spinoza: homo of aseksueel? Klimaatweek met Spinoza: zijn wij de natuur? Wereldreligies met Spinoza: atheïst, Jezus, jood, pantheïst of boeddhist – wil de echte Spinoza nu opstaan?