Meenu Vadera maakt taxichauffeurs van Indiase vrouwen. ‘Velen wisten niet wat er buiten hun sloppenwijk bestond’

Meenu Vadera is dol op autorijden. Ze herinnert zich het „immense gevoel van vrijheid” toen ze als achttien- of negentienjarige jarige zelf ergens heen kon rijden. Het liefst naar ijswinkel Narula in New Delhi („Ik ben dol op chocoladefudge”) maar de bestemming maakte haar eigenlijk niet uit. „Als mijn moeder vroeg of ik aardappelen wilde halen, was ik al onderweg.”

Dat Vadera en haar twee zussen van hun ouders hun rijbewijs mochten halen, was in India niet vanzelfsprekend. „Maar onze ouders waren progressief. Zij vonden niet dat je als vrouw alleen voorbestemd bent om te trouwen en kinderen te krijgen.”

Het is Vadera’s levenswerk geworden om ándere Indiase vrouwen achter het stuur te krijgen. Ze runt een chauffeursbedrijf, Women With Wheels, waar zo’n zestig chauffeurs in dienst zijn. Voor de vrouwen de weg op gaan, gaan ze eerst acht maanden ‘door de wasstraat’. Ze krijgen rijles en een cursus Engels, leren een band verwisselen en zichzelf te verdedigen.

Het kantoor is gevestigd in een woonblok rond een groene binnentuin in New Delhi. In een kleine kamer met schotten tussen de werkplekken plannen medewerkers de ritten in. De vrouwelijke chauffeurs vervoeren mannen én vrouwen. Ze hebben een noodknop in de taxi waarmee ze direct verbinding kunnen krijgen met een alarmcentrale.

India staat te boek als ‘onveilig’ voor vrouwen. Hoe ervaart u dat?

„Ik voel me niet vaak onveilig, maar feit is dat er in India enorme beperkingen zijn voor de bewegingsvrijheid van vrouwen, een gevolg van gendernormen in onze samenleving. Bijvoorbeeld: ‘Vrouwen en meisjes horen niet buiten te zijn in het donker.’ Daarom zijn ze niet buiten. Het interessante is dat inperking van hun bewegingsvrijheid wordt gepresenteerd als: ‘De wegen zijn niet veilig voor vrouwen, de openbare ruimte is niet veilig voor vrouwen.’ Wat óók waar is.

”Maar ik noem het toch een sociale mythe. Want de onveiligste plek voor vrouwen is niet de straat maar hun eigen huis. Negentig procent van de misdrijven tegen vrouwen wordt thuis begaan óf door bekenden. Dus het argument van onveilige straten wordt gebruikt om meisjes en vrouwen te beschermen, maar ook om hen af te schermen. Veel vrouwen die bij ons leren rijden wisten niet wat er buiten hun basti, de sloppenwijk waar ze wonen, bestond.

”Jongens daarentegen groeien op op straat. Zij fietsen, rennen rond, groeien op met kennis van de wereld. En vrouwen groeien op zonder die kennis. Ze weten niet waar het politiebureau is. Sommigen hebben nog nooit met vreemden gesproken. Ze weten niet waar het ziekenhuis is. Ze zijn vanuit dat perspectief hulpeloos.

„Het is niet alleen een Indiaas probleem, maar in India heeft de combinatie van feodalisme, patriarchaat en armoede ertoe geleid dat vrouwen op veel vlakken gemarginaliseerd zijn. Als je dan ook nog een vrouw bent uit een lage kaste, uit een religieuze minderheid, uit een arm gezin of je hebt een beperking, dan ben je heel kwetsbaar.

Chauffeur Farheen, bij haar auto in New Delhi. In de taxi bespreekt ze de route met twee klanten.

Foto’s Siddharth Behl

”Een van de jonge vrouwen die zich net bij ons hebben aangesloten voelt zich bijvoorbeeld al onveilig als ze van haar huis naar kantoor reist. In een meer bevoorrechte familie heb je misschien een auto met chauffeur, maar ook dan moet je nog steeds verantwoording afleggen over je bewegingen, aan je ouders of aan een man.

„Ik ben single en mijn naaste collega ook. We wonen alleen. We zijn aan niemand verantwoording verschuldigd voor onze tijd. En we nemen zelf verantwoordelijkheid voor onze veiligheid. Maar als we ’s nachts naar buiten gaan, doen we dat nooit zonder er vooraf goed over na te denken. Je moet er dan voor zorgen dat de benzinetank van je auto gevuld is. En als je een lange route moet lopen zonder verlichting, dan ben je voorzichtig. Je bent alert op wie er achter je loopt, wie voor je loopt. En als er iets gebeurt, is steevast de vraag: waarom liep je daar alleen? Het slachtoffer krijgt schuld.”

Vrouwen worden in New Delhi vaker verkracht en mishandeld dan in andere steden in India. Hoe houden jullie de chauffeurs veilig?

„Er is tijdens werk nog nooit iets ernstigs gebeurd met één van de vrouwen.Vrouwen weten wat ze moeten doen als ze zich niet veilig voelen. Eerst doe je het tussenscherm omhoog. Dan bel je de politie, dan bel je ons. Maar reken maar dat ik wakker heb gelegen toen ik nog verantwoordelijk was voor de noodknop. En dat er nu andere mensen wakker liggen.”

Wat helpt is dat Women With Wheels geen taxicentrale is waar je zomaar in kunt stappen. De vrouwelijke chauffeurs vervoeren zowel mannen als vrouwen, maar ritten moeten ten minste een dag vantevoren worden aangevraagd en de centrale probeert langlopende relaties met klanten aan te gaan. Dat zorgt voor meer veiligheid, maar heeft ook een economische reden. Vadera wil dat de vrouwen niet een paar uur per dag rijden, maar genoeg om een serieus inkomen te hebben. „Als we alleen maar extra werkuren toevoegen aan het toch al volle takenpakket van een vrouw, verandert er niets fundamenteel. Pas als hun inkomen ertoe doet, wordt het gesprek dat zij thuis voeren ook anders.

”Mijn doel is dat vrouwen niet alleen leren autorijden, maar ook leren controle te krijgen over hun eigen lichaam, hun eigen leven en hun inkomen. Er zijn vrouwen met een doctorstitel, vrouwen in hoge overheidsfuncties en andere professionals die nog steeds geen zeggenschap hebben over hun eigen geld.”

Tijdens de acht maanden opleiding worden de vrouwen aangemoedigd thuis opnieuw te onderhandelen over de verdeling van het huishoudelijk werk en de opvoeding van eventuele kinderen. „Er zijn veel verhalen van vrouwen die daarin zijn geslaagd”, zegt Vadera. „Niet iedereen lukt het, maar in sommige gezinnen hebben echtgenoten en vaders taken op zich genomen, moeders zijn gaan helpen in het huishouden. Daardoor hoeft de vrouw niet alles alleen te blijven doen.

”Want dat moet veranderen. Er zijn talloze onderzoeken die zeggen dat wanneer meer vrouwen deelnemen aan de arbeidsmarkt, het bbp van een land stijgt. Maar dan moet er ook worden geïnvesteerd in sociale campagnes die mannen leren dat huishoudelijk werk óók hun verantwoordelijkheid is.”

Daarnaast, zegt Vadera, is er ook infrastructuur nodig voor vrouwen om te kunnen werken. „Onlangs had ik een bijeenkomst met een groep vrouwen die chauffeur wilden worden. Een van hen vertelde: ‘Mijn grootste probleem is dat ik nergens een toilet kan vinden. Ik moet het ophouden.’ Veilige en hygiënische toiletten voor vrouwen zijn een enorm probleem.”

Waarom is Women With Wheels ook ’s nachts gaan rijden?

„Alle uitbreidingen die we hebben gedaan, waren op verzoek van de chauffeurs. We begonnen met diensten van acht uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds. Toen waren het de vrouwelijke chauffeurs die zeiden: ‘Wat is eigenlijk jullie probleem? Waarom zouden wij ’s nachts niet kunnen werken?’ Dus zijn we 24 uur per dag, 7 dagen per week gaan rijden. Daarna wilden ze de regio uit. En ze bleven maar aandringen.”

Foto’s Siddharth Behl

Dus de vrouwen eisten het?

„Precies. Ze waren er zó enthousiast over, dus ik moest wel instemmen. Nu rijden ze overal naartoe. Zodra onze vrouwen eenmaal hebben geproefd van wat mogelijk is, zodra ze dat gevoel hebben ervaren… Het is een beetje als een speurhond die bloed ruikt. Dan laten ze het niet meer los. Zodra ze die drempel over zijn, zodra ze hun angst hebben overwonnen, en vooral zodra ze vrijheid hebben geroken, is het ongelooflijk wat er gebeurt.”

Er zijn ook elders wel initiatieven voor vrouwelijke taxichauffeurs. Maar die stoppen ook weer snel, hoe komt dat?

„Het gaat meestal maar om een paar uurtjes werk, dat helpt vrouwen niet zo veel. Uber zegt wel dat je kunt komen werken, maar met vier uurtjes rijden kun je geen behoorlijk inkomen opbouwen.”

Een vrouwelijke taxichauffeur zei me eens dat vrouwen geschikter zijn voor dit beroep omdat ze beter kunnen luisteren dan mannen.

„Ah ja, als mensen zeggen: ‘Vrouwen zijn zorgzamer’ of: ‘Ze luisteren beter’, dan is mijn reactie: dat zijn aangeleerde eigenschappen. En die zijn vervolgens onderdeel geworden van wie ze zijn. Het zijn ook die eigenschappen die door de jaren heen zijn uitgebuit. Ook als je niet zorgzaam bent en niet altijd luistert, kun je toch een geweldige vrouw en een geweldige chauffeur zijn.”

Kies NRC als voorkeursbron