Schoolreisjes kunnen beter naar datacenters en kerncentrales gaan

Hoe meer onderwijs je hebt genoten, hoe beter je baan wordt betaald. Dat was de afgelopen decennia de stelregel die veel ouders hun kinderen meegaven. Maar AI zet die zekerheid op z’n kop. 

Alles waar je eerst je hersens voor moest laten kraken is nu met een enkele prompt gepiept. Wat moeten scholen in zo’n radicaal andere wereld nog onderwijzen? En wat moeten ouders hun kinderen adviseren? Is het nog slim te gaan studeren voor een toekomst als consultant of advocaat? Of kun je beter iets met je handen gaan doen, en loodgieter worden of hovenier?

Op die moeilijke vragen formuleert de Britse econoom en publicist Daniel Susskind antwoorden in zijn nieuwe boek Wat gaan mijn kinderen later doen? De vragen zijn moeilijk: niemand weet hoe de toekomst eruitziet en al helemaal niet wat betreft kunstmatige intelligentie die zich razendsnel ontwikkelt. Scholen hebben in elk geval geen antwoord: begin dit jaar had in Nederland slechts 10 procent een AI-beleid. Hoe ze ermee omgaan verschilt van school tot school sterk, zelfs van klas tot klas. De ene docent experimenteert erop los, terwijl de ander de technologie het liefst buiten de schoolmuren houdt.  

De antwoorden van Susskind, die meerdere boeken schreef over de invloed van AI op werk, zijn praktisch. Maar ze richten zich, anders dan de boektitel suggereert, meer op onderwijsinstellingen en politici dan op ouders. Investeer in basisvaardigheden, stelt hij: lezen, schrijven, rekenen. Die blijven onmisbaar, ook in een wereld beheerst door AI. Ze zijn het fundament waarop alle andere vaardigheden rusten. Bovendien zijn ze nodig om de antwoorden die AI voorschotelt kritisch te bevragen.

Redevoeringen uit het hoofd

Susskind vreest net als veel anderen dat technologische vooruitgang tot verlies van vaardigheden kan leiden. Als argument haalt hij het geheugen aan: duizenden jaren lang konden mensen hele redevoeringen uit hun hoofd leren, maar door de komst van eerst het schrift, toen de drukpers en uiteindelijk het internet is die kunst verloren gegaan. We hadden haar simpelweg niet meer nodig. Dit kan ook met taal- en rekenvaardigheid gebeuren, waarschuwt Susskind. Sterker: het gebeurt al. Sinds 2009 daalt het reken- en taalniveau wereldwijd. 

Toch is Susskind geen doemdenker. Kunstmatige intelligentie biedt de kans het onderwijs „te vernieuwen en verlevendigen, en dat keer op keer, naarmate de buitengewone kracht van deze technologie zich meer aan ons openbaart”.  

Dat is het sterke aan het boek van Susskind: hij lijkt zich autonoom tot het AI-debat te verhouden, waarin vaak optimisme of juist pessimisme de boventoon voert. Susskind doet geen van beide: hij waardeert menselijkheid, is kritisch op techbedrijven maar omarmt AI ook. Al doet hij dat soms wel erg innig, zo blijkt uit de passages waarin hij over zijn drie kinderen schrijft. Als zijn vierjarige zoon vraagt waar de eerste mens vandaan komt, laat hij AI een antwoord formuleren. De bewondering voor wat AI kan klinkt dan door. Zijn wonderlijkste aanbeveling is dat kinderen op schoolreisje beter naar datacenters en kerncentrales kunnen gaan dan naar de kinderboerderij.

Ontnuchterend is Susskind dan weer in zijn vergelijking met de opkomst van de rekenmachine, een halve eeuw geleden. Destijds was de conclusie: onderwijs beide en toets beide – zowel rekenen met als zonder rekenmachine. Die benadering moeten we ook voor AI hebben, vindt Susskind, zodat jongeren zowel met als zonder de technologie kunnen functioneren. 

Dat klinkt simpel, maar hij stelt een rigoureuze curriculumherziening voor. Leerlingen moeten AI-grondslagen leren, AI-methodes (zoals goede prompts schrijven), verschillen tussen AI-systemen, hun beperkingen, ethiek. Een derde van de lestijd zou besteed moeten worden aan leren over AI, vindt hij. Met zulke verstrekkende aanbevelingen kunnen leraren die nú worstelen weinig.

Word domeinexpert

Wat worden de banen en vaardigheden van de toekomst? Helaas: Susskind is geen profeet. Wie lijstjes verwacht met beroepen die 2050 gaan halen, komt bedrogen uit. Wat hij wel doet is het denken scherpen. In heldere zinnen, waaruit steeds blijkt hoe goed hij in de materie zit, vat hij het debat over AI samen en geeft hij zijn eigen weging.

Toekomstbestendige vaardigheden bestaan niet, zegt hij: we weten simpelweg niet wat de toekomst brengt. Probeer in elk geval niet te concurreren met AI door de systemen te slim af te zijn: die race kun je niet winnen. Richt je ook niet op vaardigheden als ‘creativiteit’, ‘empathie’ of ‘kritisch denken’, want ook daarin blijkt AI ons keer op keer te kunnen bijbenen – denk aan de vele populaire AI-coaches. Maar denk óók niet dat je menszijn gedefinieerd wordt door wat AI níét kan, want dat is wel een heel schraal idee van wat leven betekent. 

Wat dan wel? Word ‘domeinexpert’: „Het gaat erom dat je het vermogen hebt om echte problemen in de samenleving te herkennen en te begrijpen, én dat je vertrouwd bent met de technologieën om ze op te lossen.” Kies voor een vakgebied omdat de onderliggende problemen je boeien, niet voor een traditionele functie – want hóé je die vervult, verandert waarschijnlijk. Dus: kies geneeskunde omdat je levens wilt verbeteren, rechten omdat je mensen wilt helpen hun rechten te begrijpen, niet omdat je zo graag pleitnota’s schrijft.

Op sommige vlakken blijven we menselijkheid waarderen, verwacht Susskind. Esthetiek: we zouden de Sixtijnse Kapel niet zo waarderen als het door een machine was gemaakt. Prestaties: ook al kunnen computers inmiddels beter schaken, tóch blijven we genieten van het spel, puur doordat het door mensen wordt gespeeld. Ethiek: morele besluitvorming dragen we liever niet over. En, toch, empathie: ondanks de populariteit van AI-coaches zullen robots vermoedelijk nooit kunnen tippen aan de verzorgende hand van een verpleegkundige.

Andere adviezen: train je aandacht. Focus je op wie je bent, niet op wat je doet. En sta open voor een nieuwe identiteit, want de kans dat je tijdens je loopbaan van route moet veranderen, is groot. 

Kies NRC als voorkeursbron