Hoe oud-president Joseph Kabila via een openlijk verbond met M23 de weg wil terugvinden naar de macht in Congo

Eind 2018, vlak voordat hij het presidentschap van Congo overdroeg, vertelde Joseph Kabila aan Jeune Afrique waarom hij al die jaren een baard had gedragen: „Die baard is van de rebel die ik diep van binnen altijd ben gebleven”. Kort daarna liet hij zijn grijzende sik afscheren. Bij de beëdiging van zijn opvolger Félix Tshisekedi verscheen hij met alleen een forse snor.

Bijna acht jaar later staat Kabila openlijk aan de zijde van Congo’s belangrijkste rebellenmilitie M23, die in januari 2025 met steun van Rwanda opnieuw Goma innam. Maandag poseerde hij in zijn woning in Goma naast een oude vijand: Sultani Makenga. Die veroverde in 2012 als commandant van M23 Goma op Kabila’s regeringsleger. Deze week verenigden beide mannen zich in het Front pour la refondation de la nation (FRN), een nieuwe politieke en militaire coalitie. Kabila wordt zo het politieke gezicht van de beweging die inmiddels grote delen van Oost-Congo bezet. Met de alliantie hoopt Kabila zijn opvolger Tshisekedi te verdrijven.

FRN wil naar eigen zeggen het land „bevrijden” en moet een einde maken aan de „tirannie” van Kinshasa, desnoods met geweld. Terwijl Kabila formeel voorzitter wordt, blijft de leiding van M23 op haar plaats: Makenga behoudt het militaire commando en Corneille Nangaa wordt co-voorzitter. Nangaa probeerde al sinds 2023 een bredere politieke basis te creëren voor de M23 met de Alliance Fleuve Congo. Die organisatie is met de komst van FRN ontbonden.

Met zijn nieuwe bondgenoten hoopt Kabila weer een plaats te veroveren in Congo’s toekomst. Want ook in Kinshasa groeit het verzet tegen Tshisekedi: die wil via een grondwetswijziging de weg vrijmaken voor een derde termijn na de verkiezingen van 2028. Tegelijk presenteert Tshisekedi een nationale dialoog als uitweg uit de crisis, maar bepaalt zelf wie mag aanschuiven. Een groot deel van de oppositie wijst het overleg in deze vorm dan ook af.

Kabila, die zich grotendeels in Zuid-Afrika had teruggetrokken, keerde in mei vorig jaar terug naar Goma, dat in handen was van M23. Vier maanden later werd hij voor zijn steun aan de militie wegens landverraad en oorlogsmisdaden bij verstek ter dood veroordeeld.

Met zijn aansluiting bij M23 speelt Kabila mogelijk zijn laatste politieke troefkaart uit, zegt de Congolese filosoof en politicoloog Lucien Ramazani, verbonden aan de Université Catholique de Louvain. „Het blijft schokkend. Een oud-president die achttien jaar lang de grondwettelijke instellingen hoorde te beschermen, staat nu aan het hoofd van een gewapende beweging die diezelfde instellingen aanvalt. Vooral in Oost-Congo, waar mensen met oorlog zijn opgegroeid, komt dat hard aan.”

Kabila kwam in 2001 aan de macht na de moord op zijn vader Laurent-Désiré, die vier jaar eerder met Rwandese en Oegandese steun dictator Mobutu Sese Seko had verdreven. Om de oorlog in Oost-Congo, waar Rwanda na de genocide van 1994 militair had ingegrepen, te beëindigen, nam de regering jarenlang voormalige rebellen op in het nationale leger. In 2009 gebeurde hetzelfde met legerofficieren die later M23 zouden vormen. De groep is vernoemd naar het vredesakkoord van 23 maart 2009, dat Kinshasa volgens hen niet nakwam. Eerder dit jaar beschreef Kabila zelf tegenover de Belgische krant La Libre Belgique de „soedanisering” van zijn land: het gevaar dat Congo, net als Soedan, van binnenuit ontwricht raakt.

‘Congoliseren’ conflict

Na verkiezingen in 2018 werd Tshisekedi president, ondanks dat onafhankelijke waarnemers zijn rivaal Martin Fayulu als winnaar aanwezen. Volgens onder meer Fayulu was de omstreden uitslag het gevolg van een geheime deal met Kabila, in ruil voor invloed. Hun kampen deelden aanvankelijk de macht, totdat Tshisekedi in 2020 de samenwerking verbrak. „We weten heel goed dat dit nieuwe machtsblok voortkomt uit het verkeerd aflopen van die verkiezingsdeal”, zegt Micheline Mwendike, medeoprichter van de geweldloze Congolese burgerbeweging LUCHA. „Inmiddels is deze oorlog op Congolese bodem uitgedraaid op een persoonlijke strijd tussen Kabila en Tshisekedi. Het is de ironie van het lot: voor het eerst staan die twee nu rechtstreeks tegenover elkaar.”

Met een oud-president als politiek gezicht kan de M23 zich nadrukkelijker als nationale tegenmacht presenteren. Kabila’s komst tekende zich al een tijdje af. Afgelopen zomer beschreven VN-deskundigen hoe binnen M23 een ingrijpende reorganisatie werd voorbereid. M23, waarvan de leiding voornamelijk uit Congolese Tutsi’s bestaat, wil uitgroeien tot een bredere Congolese oppositiebeweging. De eerder genoemde AFC deed daartoe al aanzet, maar kopstuk Corneille Nangaa – zelf geen Tutsi – wist de beweging niet de gewenste uitstraling te geven, zegt Judith Verweijen, docent aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in de oorlog in Oost-Congo. „De keuze voor Kabila moet daarin verandering brengen. Met hem worden de nationale ambities van de beweging nadrukkelijker uitgedragen. Het einddoel: een regimewisseling in Kinshasa.”

Intussen blijft buurland Rwanda een bepalende kracht achter M23: naast militaire en financiële steun heeft Kigali veel zeggenschap over de koers van de beweging. Het naar voren schuiven van Kabila past in wat Verweijen omschrijft als het „congoliseren” van de rebellie. Als in: „Kijk, dit is een breed gedragen Congolese beweging.”

Voor de Rwandese president Paul Kagame, die internationaal kritiek krijgt vanwege Rwanda’s betrokkenheid in Oost-Congo, komt Kabila’s formele aanstelling van pas. Tegen de achtergrond van een slepende oorlog wordt daarmee de Congolese machtsstrijd nadrukkelijker op de voorgrond geplaatst, zegt politicoloog Lucien Ramazani. „Een conflict tussen een president en zijn voorganger laat zich gemakkelijker als binnenlandse crisis presenteren dan een buitenlandse militaire interventie.”

Ongeloofwaardig figuur

De nieuwe samenwerking moet verschillende ambities verzoenen. VN-deskundigen schreven eerder dat Kabila en Nangaa naar Kinshasa willen oprukken, terwijl veel militaire M23-leiders zich tegen militaire uitbreiding buiten Oost-Congo keerden. „Deze reorganisatie gaat juist meer spanningen opleveren”, zegt Verweijen. „De militaire vleugel van M23 wil zich eigenlijk beperken tot de Kivu’s [Noord-Kivu en Zuid-Kivu]. Met een autonoom gebied en een eigen leger. Zij willen vooral de bezette gebieden veiligstellen.”

Onderzoek van het Congolese onderzoeksinstituut Ebuteli laat intussen grote onvrede over de toestand van het land zien: zes op de tien ondervraagden vinden dat het land de verkeerde kant opgaat. Ebuteli wees in september op de toegenomen invloed van Tshisekedi’s kamp op justitie, veiligheidsdiensten en nationale media. Bij protesten tegen zijn grondwetsplannen werden in verschillende steden betogers met geweld uiteengedreven en arrestaties verricht, beschreef ACLED eind september. Net als onder Kabila waren betogers zelf het doelwit van geweld.

„Niet handelen is verraad”, klonk het deze week bij de FRN-oprichting. „Het vaderland verbiedt ons elkaar te verscheuren”, zei Tshisekedi twee maanden eerder. „Maar er is niets vaderlandslievends aan wat er momenteel [aan beide politieke zijden] in ons land gebeurt”, zegt LUCHA-medeoprichter Micheline Mwendike. „We zijn zo diep gezonken dat laagheid en kwaadaardigheid instrumenten van bestuur zijn geworden. De Congolese bevolking bevindt zich vandaag in een situatie die het nooit voor mogelijk had gehouden.”

Terwijl Kabila door zijn verbond met M23 steeds verder afdrijft van andere tegenstanders van Tshisekedi, kan kritiek op het presidentschap gemakkelijker worden vereenzelvigd met steun aan een gewapende vijand. Mensen uit zijn eigen politieke kring nemen intussen afstand. Voormalig minister van Mensenrechten Marie-Ange Mushobekwa weigert Kabila in zijn gewapende strijd te volgen. Zij blijft, schreef ze, „binnen de oppositie hier in Kinshasa”. Ook de partij van oud-minister Théophile Mbemba trok zich terug uit Sauvons la RDC, het politieke oppositieverbond rond Kabila.

Voor veel Congolezen is Kabila geen geloofwaardige figuur om over goed bestuur, mensenrechten en democratie te spreken, zegt Verweijen. „Zijn eigen achterban is snel kleiner geworden. Veel van zijn vroegere aanhangers zijn politiek gemarginaliseerd. Bovendien kunnen zijn aanhangers niet zomaar openlijk hun steun uitspreken. Zeker vanuit Kinshasa, heb je alles te verliezen.”

Stevig genesteld

Begin oktober kregen M23-kopstukken nog bemiddelaars van de Afrikaanse Unie op bezoek in Goma. Het in december 2025 in Washington gesloten vredesakkoord tussen Congo en Rwanda heeft de gevechten niet beëindigd. Afgelopen vrijdag benadrukte Kabila dat het grondstoffenakkoord tussen Congo en de VS een overeenkomst tussen staten is. De boodschap aan Washington: ook met een andere machthebber kunnen afspraken blijven bestaan. Zelf staat Kabila onder Amerikaanse sancties vanwege zijn M23-banden.

In de bezette gebieden zelf heeft M23 zich op bestuurlijk vlak inmiddels stevig genesteld. De militie int er belastingen en heeft delen van het overheidsapparaat naar zich toe getrokken. Kinshasa liet er de banken sluiten en ook het hoger onderwijs is in een machtsstrijd verstrikt vanwege M23-benoemingen. Hoeveel strategische invloed Kabila binnen de coalitie daadwerkelijk krijgt, is onduidelijk. Maar zijn opgeschroefde politieke ambities en strijdbare retoriek is volgens Verweijen geen goed nieuws voor de vredesprocessen. „Het toont een intentie om verder te escaleren en door te vechten.”

„Uiteindelijk zijn het de Congolezen die de hoogste prijs betalen voor de machtshonger van Kabila en Tshisekedi”, zegt Ramazani. „Naast koppig machtsbehoud en gewapende rebellie is in Congolese geschiedenis altijd een derde uitweg geweest. Die van het overleg. Maar het is een botsing tussen twee ego’s, waarvan eentje ter dood is veroordeeld. En een dode geit is niet bang voor het mes.”

Lees ook

Gezondheidschef Jean Kaseya pleit temidden van Congo’s ebolacrisis voor Afrikaanse soevereiniteit: ‘Deze epidemie kan ervoor zorgen dat wij voortaan ons lot in eigen handen nemen’