In Parijs klinken termen als ‘burgeroorlog’ en ‘stadsguerrilla’. Zo’n verwoestende demonstratie heeft niemand hier eerder meegemaakt

Wie rond Place de la République in Parijs woont of werkt, is wel wat gewend. Ieder weekend zijn er demonstraties, regelmatig eindigen die in een gewelddadige confrontatie met de politie. Er gaan vaak fietsen in de brand, het beeld van Marianne midden op het plein moet om de zoveel weken schoongespoten worden. Er is zelfs al eens geplunderd. Vooral de sportschoenenwinkel naast het metrostation moest er bij demonstraties tegen economische hervormingen van de presidenten Hollande en Macron al een paar keer aan geloven.

Maar de schaal waarop zaterdag gesloopt en gestolen is in de nasleep van een landelijke protestdag van scholieren, studenten en ‘gele hesjes’, tart iedere verbeelding. Dit heeft niemand hier ooit eerder meegemaakt. Als zondagochtend vroeg rond het zwaar gehavende plein buurtbewoners en ondernemers de balans opmaken, vallen kwalificaties als „burgeroorlog” en „stadsguerrilla”. En in deze linksdraaiende buurt klinken dezelfde woorden die eerder vooral uit de hoek van radicaal-rechtse politiek leiders te horen waren: „Ce n’est plus la France”, dit is Frankrijk niet meer.

Foto Kiran Ridley/AFP, AFP, REUTERS, ANP / EPA

Het is waar: de straten rond République ogen als een oorlogsgebied na een beslissende veldslag. Ruiten van bankkantoren en winkels zijn gesneuveld. Op alle straathoeken uitgebrande auto’s en fietsen. In het vele honderden meters strekkende tapijt van glas, liggen hulzen van flitsgranaten die de ordepolitie heeft afgeschoten in een vergeefse poging de losgeslagen menigte uit elkaar te drijven. Ook tussen die scherven: lege ampullen oogdruppels die irritatie door traangas zouden moeten verminderen: de demonstranten en plunderaars waren goed voorbereid op wat zou komen.

Net na zonsopgang loeit zondag bij de wijnhandel nog altijd het inbraakalarm. Maar er staat al geen fles meer in de schappen. De lucht van verspilde alcohol is adembenemend. Café’s en restaurants in de buurt: helemaal uitgebrand. Niet alleen de sportschoenenzaak, zoals destijds, maar praktisch alle winkels in een straal van een paar honderd meter rond het plein zijn systematisch geplunderd. De supermarkt, de winkel met bouwmaterialen, de apotheek. Zelfs de bakkerszaak van Catherine David aan de Rue Beaurepaire bleef niet gespaard.

Vol ongeloof kijkt David (45) naar haar ontwrichte winkelpui. Binnen ligt de kassa op de tegelvloer, de koffiemachine is aan diggelen.

‘Au grain de blé’ is een buurtbakker zonder pretenties: baguettes, belegde broodjes en wat bescheiden taartjes. De zaak is alleen op werkdagen open. „Wordt dit wel vergoed?”, vraagt David voor de derde keer aan de verzekeringsagent die de schade opneemt. „Ze zeiden aan de telefoon van niet.” De man probeert haar gerust te stellen; het is niet haar schuld. Ook hij zegt: „Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt. Bij een bakkerij, nota bene.” Binnen zijn de medewerkers bezig op te ruimen. Op de enige nog intacte ruit zit een sticker met een tekst tegen het kapitalisme.

Volksprotest

Het plunderen vond reeds op klaarlichte dag plaats, vertelt David even later. Ze werd zaterdag rond een uur of drie in de middag door de buren gebeld dat het mis was. Ze probeerde zelf te gaan kijken, maar het was te gevaarlijk om dichtbij de zaak te komen. „Gelukkig had ik mijn kinderen niet bij me, dat was traumatiserend geweest.” De aannemer die door meerdere ondernemers is gebeld om ramen dicht te timmeren, vertelt dat tot diep in de nacht jongeren met zwarte capuchontruien en mondkapjes (om niet herkenbaar te zijn) in de winkels en restaurants aanwezig waren. Ook hij durfde niet dichterbij te komen. „Dit was gewoon tuig. Dit had niets meer met demonstreren te maken.”

Want daarmee is het begonnen: volksprotest. Al begin september kondigden de ‘gele hesjes’, die in 2018 maandenlang tegen Macron protesteerden, voor zaterdag 17 oktober hun terugkeer aan. Ze zouden overal in het land in verzet komen tegen de hoge benzineprijzen. De sinds een paar weken demonstrerende scholieren en studenten, die klagen over gebrekkig onderwijs, zouden zich in de grote steden bij het protest aansluiten. In Parijs waren afzonderlijke protestmarsen gepland, maar vooral bij linkse organisatoren speelde de hoop op een zogenoemde convergence des luttes, het samenkomen van al het verzet in één grote revolte. Juist daarom was de politie, in Parijs met ruim vijfduizend man op de been, voorbereid op het ergste. Grote delen van de Franse hoofdstad waren zaterdagochtend een haast onneembare vesting.

AFP, REUTERS

Het mocht niet baten. Natuurlijk, er waren duizenden demonstranten die vreedzaam door Parijs paradeerden met borden met vrolijke slogans voor de goede zaak en tegen het politieoptreden. In heel Frankrijk waren volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken 550.000 mensen op de been. De vakbonden hebben het over 800.000 mensen.

Maar al aan het begin van de middag werd de politie op vele plekken uitgedaagd door gemaskerde, uiterst gewelddadige jongeren. Dat waren deels zogenoemde ‘black bloc’-demonstranten: ultralinkse revolutionairen voor wie ieder middel geoorloofd is om het kapitalistische systeem omver te werpen. Sinds een jaar of vijftien mengen zij zich regelmatig in legitieme demonstraties om de onrust aan te wakkeren. Maar er waren ook veel jongeren uit de Parijse voorsteden naar de stad gekomen om, zoals ook bijvoorbeeld na belangrijke voetbalwedstrijden, te profiteren van de sfeer van wetteloosheid. Hun kat-en-muisspel met de politie, dat in sommige banlieuewijken tot regelmatige confrontaties leidt, verplaatste zich naar het centrum van de Franse hoofdstad.

Gemeentehuis in vlammen opgegaan

„De politie had het totaal niet in de hand”, vertelt de 25-jarige Zabel, die sinds afgelopen zomer naast het nu volledig uitgebrande café La Barrique woont. „Of liet het gebeuren”, zegt zijn vriendin. Want het voorkomen van plunderingen was voor de overbelaste politie geen prioriteit meer. Toen begin van de avond groepjes demonstranten probeerden bij het Élysée te komen, het presidentieel paleis van Macron, verschoof de aandacht naar dat deel van de stad. Zabels appartement – in dezelfde straat als de bakkerszaak – is ongeschonden, maar omdat de dikke rook ondraaglijk was, zijn hij en zijn vriendin op kosten van hun inboedelverzekering ondergebracht in een hotel. Iedereen in het pand is geëvacueerd, zegt ze.

Niet alleen in Parijs ging het zaterdag mis. Ook in onder andere Marseille, Lyon, Rennes en Nantes is geplunderd. In Marseille slaagden demonstranten erin het stadhuis binnen te dringen. In de provinciestad Limoges (130.000 inwoners) ging het eind-negentiende-eeuwse gemeentehuis zelfs geheel in vlammen op. In totaal werden 1.800 mensen aangehouden. De schade aan winkels is volgens belangenorganisatie FCD „enkele honderden miljoenen” euro’s. Meer dan 1.500 zaken, in het hele land, zouden met vernielingen of plunderingen te maken hebben gehad.

De burgemeesters van de drie grootste steden van Frankrijk (Parijs, Marseille en Lyon) hebben Macrons premier Sébastien Lecornu om uitleg gevraagd over het politieoptreden. Ze vragen zich af of dat wel goed voorbereid was. „Het is duidelijk dat er te weinig politie was”, zegt de Parijse wethouder Lamia El Aaraje tegenover radiozender FranceInfo. Ze vraagt zich af of in deze omstandigheden gewoon demonstreren nog wel mogelijk is.

Landelijke politici hebben een half jaar voor de verkiezingen intussen langs voorspelbare lijnen op het ontwrichtende geweld gereageerd. „Aan hen die dit geweld willen gebruiken als ‘generale repetitie’ voor de presidentsverkiezingen, zeg ik het volgende: wij laten ons niet intimideren”, schreef premier Lecornu op X.

De radicaal-linkse voorman Jean-Luc Mélenchon, volgend jaar kandidaat, meent juist dat de politie de confrontaties heeft uitgelokt. De politieleiding van Parijs deed volgens hem niet aan ordehandhaving maar „organiseerde de wanorde”. Er is in Frankrijk al langer discussie over het gebrek aan de-escalerende kwaliteiten van de ordepolitie. De radicaal-rechtse Marine Le Pen, die voorop gaat in de peilingen voor de presidentsverkiezingen, verdedigt de politie en wijst naar Mélenchon.

Mélenchons partij, La France Insoumise (‘Het Frankrijk dat zich niet laat onderwerpen’, LFI), was de laatste weken prominent aanwezig bij de protesten van scholieren en sommige LFI-kopstukken hebben gezegd dat geweld en vernieling legitieme actiemiddelen zijn van een volk dat zich verdrukt voelt. „Tegenover deze strategie van brandstichting moeten de Fransen, die het zat zijn klem te zitten tussen de bezuinigingen en de financiële afstraffing door de regering enerzijds en de activisten van de opstand anderzijds, nog enkele maanden volhouden”, schreef Le Pen op X. „Wij zullen hen bevrijden van het schadelijke macronistische beleid en hen beschermen tegen het geweld van radicaal-links.”

Kies NRC als voorkeursbron