Jury Joost Zwagerman Essayprijs had AI-teksten eerder moeten herkennen

Afgelopen vrijdag onthulde satirisch studentenblad Propria Cures dat twee van de vijf genomineerde essays voor de jaarlijkse Joost Zwagerman Essayprijs zijn geschreven met behulp van AI. In reactie trokken twee deelnemers hun essay terug en beloofde de organisatie van de prijs beterschap. Kousje af, zou je denken.

Maar de prijs is niet alleen verbonden aan de nalatenschap van een van de bekendste en meest bevlogen essayisten van de afgelopen decennia, hij geldt ook als keurmerk voor opkomende auteurs. Niet voor niets paradeert de organisatie elk jaar met de reeks succesvolle winnaars die na hun winst een boekcontract tekenden bij een uitgeverij.

Stroomversnelling

Als oud-genomineerde heb ik zelf evengoed ervaren hoe serieus de prijs wordt genomen door het literaire veld. Vlak na de bekendmaking van de shortlist in 2022 werd ik door verschillende uitgeverijen uitgenodigd voor een kennismakingsgesprek en tekende enkele weken later bij een van hen het contract voor mijn debuutroman. Ik publiceerde al langer en had contact met een aantal redacteuren, maar de nominatie trok dit in een stroomversnelling.

Dat een essayprijs op basis van een open call – en waarbij de winnaar een substantieel geldbedrag mee naar huis neemt – een reeks AI-inzendingen ontvangt, is niet verwonderlijk. Het is echter de verantwoordelijkheid van de jury om deze inzendingen er bij een eerste schifting uit te halen. De aanname van juryvoorzitter Guido van Hengel dat ‘mensen voor een schrijfwedstrijd echt geen AI zouden gebruiken’, is ronduit naïef. Wanneer er een maas in de wet zit, wordt die gebruikt.

De discussie over AI is al jaren gaande, ver vóór de introductie van ChatGPT. Dat AI op een dag in staat zou zijn om te schrijven als Lev Tolstoj, Toni Morrison of onze eigen W.F. Hermans, was de literaire apocalyps. Hier en daar werd dit angstbeeld gesust met een vertrouwen in de menselijke creativiteit en het optimistische argument dat AI een hulptool zou kunnen zijn. Grammaticachecks, de verwijzende lidwoorden, de vijf functies van het woord ‘er’; AI weet het allemaal. Auteurs zouden hiermee worden ondersteund in hun ambacht, net als goudsmeden die met hun tijd meegaan en voor hun creaties gebruikmaken van een 3D-printer.

Ironisch

Ik begrijp de verleiding om met AI een tekst te verbeteren. Toch blijkt uit het persbericht van de jury dat het AI-gebruik in de teruggetrokken essays verder ging dan het aandragen van een synoniem voor een wrikkend bijvoeglijk naamwoord. Het is bijna ironisch dat AI, bekend om zijn ellelange lappen tekst, is gebruikt bij een ingezonden essay voor een prijs die is vernoemd naar een auteur die bekend stond om zijn extreem hoge tekstproductie.

Waar ligt de grens in het gebruik van taalmodellen en wat is integriteit nog waard? Het zijn vragen waar we lang over kunnen discussiëren, maar het gebruik van AI gaat onverminderd door. Dat een professionele jury niet inzag dat zij met twee niet-authentieke teksten te maken had, toont dat de directe bedreiging voor het Nederlandse literaire veld niet AI zelf is, maar het gebrek aan herkenning ervan.

In de appendix van De dichter en de duivel krijgt Lieke Marsman ChatGPT op de knieën voor het gebruik van auteursrechtelijk materiaal bij de ontwikkeling van taalmodellen en draagt zij hem op een excuusbrief te schrijven. De Moloch is onrechtmatig gevoerd en daar staan consequenties tegenover. Een artificiële Sam Altman belooft de gedupeerde auteurs een vergoedingsregeling, een transparant toetsingssysteem en een uit winst gefinancierd fonds ter ondersteuning van de uitgeefsector.

De jury van de Joost Zwagerman Essayprijs bedient zich nu, met de belofte om volgend jaar elk essay met de detectietool Pangram te testen, van dezelfde mosterd na de maaltijd.