Waarom Cats na 45 jaar nog altijd werkt: theatermagie, katten en grote thema’s over leven en dood

In de eerste week van september was ik in het openluchttheater van Regent’s Park in Londen getuige van een stukje typisch Brits cultuurgoed: een uitvoering van de musical Cats. De temperatuur was mild op deze woensdagavond, het was droog en de locatie was sfeerverhogend, zo in de openlucht van het stadspark naast de chique wijk Marylebone. De hoge tribunes van het royale amfitheater stroomden tot de laatste stoel vol met Britten van jong tot oud, plus wat plukjes toeristen.

Het orkest begon te spelen met de herkenbare synthesizerklanken uit de jaren tachtig. Tijdens de ouverture doken er in de gangpaden acteurs op in katten-bodysuits, met spitse oortjes, harige lijven en lange staarten. Ze maakten katachtige bewegingen en kwamen vlak bij het verwonderde publiek.

De katten bereikten het podium en begonnen te zingen: ‘Are you blind when you’re born? Can you see in the dark? Because jellicles can and jellicles do.’ Al doende vormden zij een groep, die in danspatronen aan een zinderende choreografie begon. Na het gezamenlijke openingsnummer kregen alle katten hun solo: de machokat Rum Tum Tugger, het olijke duo Mungojerry & Rumpelteazer, de gevreesde, mysterieuze Macavity en de ontroerende Grizabella, The Glamour Cat.

Ik had meerdere redenen om deze nieuwe Britse versie van Cats te bezoeken. Ik wist dat er in Nederland een nieuwe versie van de musical op komst was (waarover later meer). Maar ik koos ook voor deze productie omdat ik als theaterrecensent nieuwsgierig was naar het ‘geheim’ achter het succes van Cats. Waarom behoort deze Britse musical uit 1981 al decennialang tot de populaire cultuur?

Liefhebbers en haters

De musical heeft veel fans, maar is ook altijd een geliefd mikpunt van spot geweest voor de Britten. Er zijn naast liefhebbers duidelijk ook veel Cats-haters. Tijdens mijn Londen-trip zag ik op het station van Liverpool Street een man lopen met een zwart T-shirt met het herkenbare Cats-logo (twee felgele kattenogen met twee dansers als pupillen) en daaronder de tekst: ‘I love cats. The animals, not the musical.’

De meningen over Cats zijn al jaren verdeeld en dat is best begrijpelijk. Op papier is het een vreemde onderneming: mensen verkleden zich als levensgrote katten, die zich in uitbundige shownummers voorstellen aan het publiek. Er is veel zang en dans en maar heel weinig verhaal. Hoe kan dit een van de grootste musical-blockbusters aller tijden zijn geworden?

Film en theater

Ook was ik gaan twijfelen aan de kwaliteiten van Cats na het verschijnen van de Hollywood-verfilming in 2019 (regie Tom Hooper), die een ware sterrencast had met onder anderen Judi Dench, Idris Elba en Taylor Swift. Door acteurs in strakke, harige bodysuits te combineren met digitale effecten waren er kleine, rechtop lopende katten gecreëerd, die eerder eng waren dan innemend. Die verfilming flopte ongenadig hard, en maakte onder filmcritici een vitriool los dat zijn weerga niet kende. The Guardian gaf één ster en schreef dat deze film kijkers ‘nog jarenlang nachtmerries zal bezorgen’. Ook de Volkskrant gaf één ster: ‘Alles wat leuk bedoeld is in Cats blijkt griezelig geseksualiseerd.’

Het was een slechte film, zeker, maar tegelijk wist ik dat de film Cats een vertekend beeld gaf van de theatershow Cats. Ook Andrew Lloyd Webber zelf gaf toe dat hij de Cats-film verafschuwde. De beroemde, nu 78-jarige Britse componist noemde het ‘een miskleun op alle vlakken’ en zei tegen filmblad Variety: ‘De film heeft mij zo emotioneel beschadigd dat ik een hond heb genomen.’

Van dichtbundel naar musical

Lloyd Webber had al vaker geworsteld met zijn muzikale kattencollectie. Ook begin jaren tachtig zat hij vol twijfel over zijn nieuwste project. Dat is terug te lezen in zijn autobiografie Unmasked uit 2018. Lloyd Webber had zijn naam gevestigd in de jaren zeventig met de succesvolle musicals Jesus Christ Superstar (1973) en Evita (1978). Hierna kwam hij op het idee om een geliefde dichtbundel uit zijn jeugd, Old Possum’s Book of Practical Cats uit 1939, op muziek te zetten.

In Old Possum presenteerde schrijver T.S. Eliot een serie van katten in Londen. In gevatte gedichten in creatieve taal beschreef hij hun persoonlijkheden. Een verhaallijn was afwezig. Toen Lloyd Webber de eerste muziek had gecomponeerd was er dan ook geen plan om van Cats een musical te maken. Totdat de weduwe Valerie Eliot in het spel kwam en Lloyd Webber een map gaf met ongepubliceerde kattengedichten van haar overleden man.

Met hulp van regisseur Trevor Nunn, choreograaf Gillian Lynne en kostuumontwerper John Napier werd er toen toch een musical ontwikkeld. Maar het was nog altijd een ‘bonkers-sounding project’, zo schrijft Lloyd Webber, en het lukte hem niet om genoeg investeerders vinden. Daarom nam Lloyd Webber maar een tweede hypotheek op zijn eigen huis.

Verfrissend

De eerste try-out naderde en in Unmasked schrijft Lloyd Webber hoe hij zich schrap zette voor een fiasco van ongekende proporties. Maar het tegendeel gebeurde: vanaf de eerste try-out reageerde het publiek dolenthousiast. De voorstellingen raakten in no time uitverkocht.

Het publiek, en later ook de recensenten, vonden de afwijkende, abstracte opzet van Cats juist verfrissend. Door toedoen van Nunn was er toch een kleine verhaallijn gevonden om de gedichten te verbinden. De katten verzamelen zich jaarlijks bij volle maan voor het Jellicle Ball, waarop de oude wijze kat Old Deuteronomy één kat zal selecteren die naar ‘The Heaviside Layer’ vertrekt. Deze kat krijgt aldaar een nieuw leven. Dit jaar blijkt de oude glamourcat Grizabella de uitverkorene te zijn.

Spectaculair was ook het ronddraaiende decor van een vuilnisbelt bij nacht in een sfeerrijk maanlicht. Hiermee luidde Cats het tijdperk in van de ‘megamusical’. Deze producties met bombastische muziek, grote decors en theatereffecten werden in de jaren tachtig een gewild Brits exportproduct. Cats was de eerste samenwerking van Lloyd Webber met producent Cameron Mackintosh, die later ook megamusicals zou produceren als Les Misérables (1985), The Phantom of the Opera (1986) en Miss Saigon (1989).

De kaarten waren destijds niet aan te slepen. De musical speelde vanaf 1981 tot in 2002 onafgebroken in Londen en brak alle records. Van 1982 tot 2000 trok Cats dagelijks volle zalen op Broadway in New York.

Ook in Nederland werd een Cats-productie neergezet die indruk maakte. In 1987 kwam de musical naar de piste van theater Carré, dat hiermee zijn 100-jarige bestaan vierde. De productie bleek de start van veel grote musicalcarrières, bijvoorbeeld van Pia Douwes en Stanley Burleson. Ruth Jacott zong als Grizabella de ballad Memory; Maanlicht in de vertaling van Gerrit Komrij.

Opleving

In de 21ste eeuw nam de behoefte aan Cats zichtbaar af. Maar gek genoeg is er de laatste jaren een opleving. In New York werd in 2024 Cats: The Jellicle Ball bedacht. Dit is een radicale herinterpretatie van de musical, waarin de bekende katten en hun liedjes worden neergezet door queer performers uit de ballroom- en voguescene, de subcultuur die floreerde in het New York van de jaren tachtig.

In plaats van een vuilnisbelt was er nu een catwalk. De ‘katten’ werden gespeeld door queer, trans en non-binaire performers. Cats: The Jellicle Ball werd door pers en publiek bejubeld, en zorgde voor een herwaardering van Andrew Lloyd Webbers muziek.

De nieuwe Nederlandse versie van Cats, die op 19 oktober in première gaat in Carré, is ook weer compleet anders dan het origineel. Het speelt zich af in het Rijksmuseum, waar de katten ’s nachts opduiken in de Eregalerij. Te midden van de meesterwerken van Rembrandt en Vermeer zingen zij hun nummers. Het Rijksmuseum verleende officieel zijn medewerking aan de productie.

Non-replica

Op vrijdagochtend 2 oktober bezoek ik Theater Kunstlinie in Almere, waar de nieuwe Cats zijn montageweek heeft (waarbij techniek en cast bij elkaar komen). In de foyer vertelt producent Hans Cornelissen me hoe deze uitvoering van Cats tot stand is gekomen. Theaterbedrijf De Graaf & Cornelissen Entertainment heeft een reputatie op het gebied van grote musicalklassiekers, en kwam met tournees van Les Misérables (2023) en West Side Story (2025).

Hans Cornelissen: ‘We gaven aan dat we interesse hadden in Cats bij de directie van LW Entertainment, het theaterbedrijf van Andrew Lloyd Webber. Daar was net een nieuwe directie aangetreden. Die zei: jullie mogen Cats alleen opvoeren als jullie met een heel interessant concept komen, een fantasievolle nieuwe setting, een relevante non-replicaversie (‘non-replica’ is een versie die qua vormgeving en regie afwijkt van de oorspronkelijke uitvoering, red.).

‘Regisseur Paul van Ewijk en ik zijn toen een paar middagen bij elkaar gaan zitten om te brainstormen. We kwamen al vrij snel op dit idee. We wilden ons concept heel toegankelijk voor Nederland maken. We wilden katten en kunst combineren, en toen kwam het Rijksmuseum naar boven. Iedereen kent dat museum, ook in het buitenland. Het is een spannende plek, zeker in de nacht. We dachten aan de film Night at the Museum, waarin ’s nachts de kunstwerken in een museum tot leven komen. Dat is lekker vreemd en past ook wel bij Cats.’

‘We betrokken de andere leden van het creatieve team erbij. Zo werd dat kleine idee steeds iets groter. Daarna konden we in Londen bij LW Entertainment ons concept gaan presenteren. Daar was de reactie eigenlijk direct: ‘Poetry meets art. We love it!’ Heel leuk natuurlijk om te horen. Maar ja, dan moet je het ook nog gaan dóén.’

Achter de schermen

Cornelissen geeft in Almere een korte rondleiding achter de schermen, waarbij mij meer duidelijk wordt van de voorstelling. In de kleedkamers van kostuumontwerper Arno Bremers zie ik lange gewaden, molensteenkragen en hoeden uitgestald staan. Op tekeningen is te zien te zien hoe de katten deze kostuums, die verwijzen naar de 17de eeuw, zullen dragen.

Aan de andere kant van de gang, in de kleedkamer van Bobby Renooij, het hoofd van de afdeling Pruiken & Visagie, zie ik een rij met pruiken staan, waaruit puntige kattenoortjes steken. Cornelissen: ‘De katten gaan in hun uitdossing een vermenging aan met schilderijen, maar ook met schilderstijlen. We beperkten ons niet tot werken die nu in het Rijksmuseum hangen. Natuurlijk komen De Nachtwacht en Het melkmeisje voorbij. Maar we verwijzen ook naar moderne schilders, zoals Gustav Klimt of Piet Mondriaan.’

We gaan een trappetje op en belanden dan in de theaterzaal, waar het indrukwekkende decor opdoemt. Ontwerper Marjolein Ettema heeft de Eregalerij van het Rijksmuseum natuurgetrouw nagebootst. Zelfs de voorgevel van Rijksmuseum, inclusief de fietstunnel, kan in het decor naar voren worden geschoven. Cornelissen: ‘Dit is een spannende week voor ons, waarbij alle elementen voor het eerst bij elkaar komen.’

Ook aanwezig in Almere is actrice Nurlaila Karim (51). Zij mag de bekendste rol uit Cats, die van de Grizabella, gaan spelen. Dat betekent dat Karim de powerballad Memory zingt. In de nieuwe vertaling van Florus van Rooijen heet het Weemoed.

‘Het is zo’n mooi en tragisch lied’, zegt Karim over Memory. ‘Om het juist te zingen moet ik mijn ego helemaal weghalen. Ik heb jarenlang harde rock gezongen, ik heb Tina Turner gespeeld, ik heb alleen maar lopen knallen. De uitdaging bij Weemoed is om het sereen te zingen, heel dicht bij je te houden en het vertellen van het verhaal voorop te zetten. Het lied heeft een mooie boodschap: wat er ook gebeurt, als je de mooie herinneringen in je hart houdt, kan er niets fout gaan. Ik ben zelf nu de 50 gepasseerd en zit in een nieuwe levensfase. Dit lied draagt dat allemaal in zich.’

Het geheim

Als ik Karim vraag naar het geheim van Cats, noemt zij als eerste de composities van Lloyd Webber: ‘Het zit muzikaal fantastisch in elkaar.’ Cornelissen noemt als eerste de choreografie: ‘In Cats wordt er waanzinnig gedanst, het is qua choreografie loodzwaar. Ik heb nu al van dansers gehoord dat zij pijn in hun benen kregen door het maken van de katachtige bewegingen, die je laag bij de grond moet maken. Maar ja, dat katachtige moet er wel in zitten, want dat levert ook echt iets op.’

Cornelissen vervolgt: ‘Er is ook een heel nuchtere reden waarom Cats werkt: katten spreken tot de verbeelding van veel mensen, zelfs als je een bloedhekel aan ze hebt. En wat ik zelf vind is dat deze musical een soort wijsheid in zich draagt. Niet echt een levensles, maar zonder iets letterlijk uit te spreken gaat het over thema’s als elkaar omarmen of juist niet, elkaar vertrouwen, nieuwe kansen krijgen. Dat voel je allemaal onder de nummers zitten. Als je dan ook nog een connectie kunt maken met de wereld van de beeldende kunst... Nou ja, dan wordt dat misschien wel heel aardig.’

De kracht van ‘Cats’

Deze uitspraken van Cornelissen en Karim sluiten aan bij mijn eigen ervaring in september in Londen. In de openluchtversie van Regent’s Park zag ik geweldige dansers en zangers aan het werk, en het fabuleuze orkest liet de muziek door het hele stadspark knetteren. Zo werd mij duidelijk wat de kracht van Cats is.

De musical is vooral een dansshow met onweerstaanbare showmuziek. Het is een schoolvoorbeeld van ‘theatermagie’. In Cats wordt een fantasiewereld voorgeschoteld, waar je toch in meegaat. Niet voor niets is Cats altijd populair geweest bij kinderen. Levensgrote katten op een podium, en ze kruipen ook nog door het gangpad. Voor veel mensen was Cats de eerste musical die zij zagen, de show waarin ze als kind voor het eerst ervoeren wat de magie van theater is.

Dit is ook de reden dat die filmversie uit 2019 niet werkte: zo gauw je de mensenkatten in al te realistische omgevingen plaatst, klopt het perspectief niet meer en zie je angstaanjagende, kleine mensjes op straat huppelen of onder de keukentafel scharrelen. Het is niet voor niks dat in de theaterversie van Cats het orkest nooit zichtbaar in beeld mag zitten. Al in 1981 was het devies van regisseur Trevor Nunn streng: ‘Er mogen alleen maar katten op het podium.’ In Cats mogen geen menselijke personages zitten, omdat daarmee de theaterillusie wordt verbroken.

En dat zoveel mensen uit alle landen, ongeacht taal of cultuur, voor de musical vielen, heeft te maken met de grote levensthema’s die worden aangesneden. Want die Heaviside Layer, dat kan ook gewoon de hemel zijn, of het graf. En Grizabella is wat ouder en moet die richting op, terwijl zij alle jonge katjes op het Jellicle Ball vol energie en schoonheid ziet dansen. Cats gaat over jong en oud zijn, over het leven en de dood, over nieuwe ervaringen en oude herinneringen. ‘I remember the time I knew what happiness was’, zingt Grizabella in Memory in haar hoge, loepzuivere noten. ‘Let the memory live again.’