Waarom vormt een boer met honderd koeien wél een probleem voor de natuur maar een zware fabriek of een luchthaven niet?

Hoe maakt een scheikundige beleid? Ik denk dat die elk onderwerp tot op moleculair niveau uit elkaar zou trekken en zou classificeren in een groot periodiek systeem der beleidsproblemen. Klimaat bij CO₂, Groningse aardbevingen samen met koeienscheten en Rusland bij de CH₄. Kritische metalen voor de elektrificatie keurig op atoomgewicht gerangschikt: lithium, neodymium, kobalt. Tata Steel samen met bruggenproblematiek en bloedarmoede bij Fe. Drinkwater en waterstofinfrastructuur bij de H.

Het lijkt een gedachtenexperiment maar bij stikstof is dit realiteit geworden. Nederland heeft al meer dan een halve eeuw te veel mest, en maakte daar ooit begrijpelijk beleid voor. Maar ergens verzon iemand dat het slimmer zou zijn om mest moleculair te benaderen. Met aparte regels voor de afzonderlijke moleculen: nitraat, fosfaat, methaan. En ammoniak douwden we in een hokje samen met luchtvervuiling door stikstofoxiden, want dat was immers ook stikstof en kon met hetzelfde model prachtig worden getraceerd om zowel de stand van de natuur als vergunningsaanvragen mee te beoordelen.

Het resultaat is een reeks onnavolgbare nieuwsberichten, zoals die deze week verschenen: dat konijnen de Rotterdamse haven van het stikstofslot halen. Minister Jaimi van Essen verscheen bij Nieuwsuur om dit ‘het kan wél’-D66-feestje te vieren. Maar ik kan me voorstellen dat de kijker met een boel domme vragen bleef zitten.

Een achttal bedrijven is inmiddels vertrokken uit de haven vanwege onze hoge energieprijzen maar ook vanwege de eeuwigdurende stikstofclusterfuck. En nu blijkt het probleem oplosbaar met een pakket van – oneerbiedig gezegd – dingetjes? Wat elektrificatie in de haven, wat achterstallig onderhoud in de duingebieden. Vijftig miljoen euro voor maatregelen (een fooi) en niemand die pijn lijdt of boos is? Wat gebeurt hier?

Hoe kan het dat konijnen in Meijendel – u kent het misschien dat miljonairsuitlaatgebied bij Wassenaar – ervoor gaan zorgen dat de zware chemie verderop, verantwoordelijk voor een paar honderdduizend kilo stikstofoxiden per jaar, weer vergund kan worden? Het leek zo – hoe moet ik dit zeggen – makkelijk?

Kijk naar de satellietbeelden van Nederland, de enige die nog een beetje een realistisch beeld geven van de problematiek. En je ziet direct waarom het scheikundigenbeleid niet werkt. De ammoniakkaart – u weet wel, stikstof van mest – kleurt diep rood in de Peel en de Veluwe, maar aan de kust zie je vrijwel niets. Kijk naar de stikstofoxidenkaart van Nederland en het wordt diep rood in de Europoort, bij Schiphol, en rond Chemelot.

Maar zo werkt het niet. We maken beleid niet op basis van uitstoot maar op basis van wat er neerkomt. En niet wat er in praktijk neerkomt, maar in theorie. In het model. En dan kunnen er in praktijk misschien een heleboel stikstofoxiden in de lucht hangen, en geen ammonia, maar in theorie niet. En de theorie telt.

Neem een stukje natuurgebied zo ongeveer onder de schoorsteen van de BP-raffinaderij aan de Maas. Wat vind je daar? Stikstof! Theoretisch dan. Voor 45-50 procent zou die volgens het model afkomstig zijn uit een mysterieuze bron in het buitenland. Voor een derde komt die stikstof van de landbouw. En de industrie is maar verantwoordelijk voor 3 procent. Allemaal in theorie dan.

Dat is op verschillende niveaus absurd. Zelfs op een steenworp afstand van de schoorsteen van de BP-raffinaderij – in de top vijf van grootste stikstofuitstoters in Nederland – vormen de boeren in de modellenwerkelijkheid nog steeds een tien keer groter probleem voor de natuur dan de industrie.

Maar het is ernstiger. Want juist daar, in de duingebieden bij de Europoort, werd in 2024 duidelijk dat het model de stikstofdepositie jarenlang een factor twee à drie te hoog heeft ingeschat. Het model verzon een heleboel ammoniak vanaf de Noordzee die niet gemeten werd.

Waarom komt de vergunningverlening nu op gang? Ten dele omdat de haven de uitstoot van stikstofoxiden wel degelijk terugschroefde. Maar een misschien wel net zo belangrijke factor was dat er een heleboel fantoomstikstof uit het model verdween.

Nog een belangrijke stap: de minister zegt in dit plan dat de natuur meer is dan alleen stikstof. Bovendien is de natuur er veel beter aan toe dan het model doet vermoeden. En omdat de minister niet van BBB is maar van D66, en het om de industrie gaat en niet de boeren, is het niet verdacht als hij dat zegt maar realistisch en overtuigend.

In plaats van een vergunningsfeestje vieren, zouden we moeten huilen omdat we jarenlang ons belangrijkste industriegebied lam hebben gelegd op basis van scheikundige tunnelvisie, gecombineerd met absolute desinformatie (over de hoeveelheid ammoniak). Maar dan van de wetenschappelijke soort.

De vraag is nu vooral of de rechter dit goedkeurt. En zo ja, waarom een boer met honderd koeien wél een probleem voor de natuur vormt maar een zware fabriek of een luchthaven niet. Welke regels gelden er eigenlijk?

En heus, scheikunde is een prachtig vak. Maar het is ongeschikt voor beleid. Ik heb een ander voorstel: maak gewoon weer ouderwets regels. Voor de natuur, voor mensen en hun bedrijven, niet voor moleculen.